Tag: prosa

Nøkkeroser: Hovudet over vatnet

Nøkkeroser er forførande vakre, men under vassflata har dei lange røter som kan kveile seg rundt deg, slik at du aldri meir får hovudet over vatnet. Eg-et i Nøkkerosene vaklar mellom sjuk og frisk. Ho har flytta heim til foreldra sine for å avlasta søstera, si næraste pårørande, etter lang tids psykisk sjukdom. Romanen – viss det er ein roman – er ei samling med korte observasjonar og tankerekker. Det er ubehageleg å ta del i eg-ets fragmentariske tankekøyr, der ho distansert kjem med lause og springande assosiasjonar til ei verd ho ikkje ser på seg sjølv som ein del av. Ho tenker på litteratur, familieliv, kvardagsliv, deltidsjobben på sjukeheimen, andre verdskrig, mora si jakt etter brunsniglar. Du vert trekt inn i eit sinn som strevar med å halde seg sjølv samla.

Jeg har fortsatt mistro til språket mitt. Jeg tror ikke det virker som det skal lenger. Jeg er ganske sikker på at språket mitt skjuler seg. Et passivt språk som heller går i dekning enn å konfrontere virkeligheten som stadig kaller på det. Men det å gå i dekning er ikke nødvendigvis det samme som å lyve. Og det er ikke sikkert at man går i dekning fordi man lyver. Jeg ser for meg et språk som vender ryggen til for å beskytte seg, men også for å vise motstand mot noe som alltid er større og mektigere; hva det er, vet jeg ikke sikkert.

Språket virker ikke som det skal lenger. Dei korte kapitla, ofte berre eit avsnitt, er som tankekøyr, der eg renn over av sjølvforakt. Den manglande sjølvkontrollen og den runde kroppen og leitinga etter den avskyen folk er nøydde til å kjenna når dei ser på henne.

Og når me er inne på det med språk: Dei korte kapitla i Nøkkerosene er tynga av meining, og om ein skal leite etter veikskapar kan ein finne det her. Det er ingenting veikt med språket, men det kan bli litt mykje av det gode. Det fortetta språket er dessutan i overkant repeterande. Dette er eit stilistisk val, og mine tankar om dette handlar nok meir om smak og behag enn litterær kvalitet. Forfattaren sin bakgrunn som lyrikar er godt synleg, og det er lite trulig at ho har hatt stilistiske uhell. Somme gonger overskygger den språklege kvaliteten innhaldet. Språket og oppbygginga er altså ikkje for alle, men Guddal opnar eit vindu inn til eit gjenkjenneleg rom:

Det er ingen i hodet mitt som tenker, ingen andre enn meg. Lyden av moren min som romsterer i etasjen over – kanskje stryker hun fortsatt tøy, eller hun pakker de siste tingene før avreisen i morgen tidlig, eller hun gjør seg klar for å gå til sengs – bekrefter dette. Noe skraper mot gulvet, en stol flyttes på, en koffert settes ned; disse små intervensjonene fra en ytre virkelighet avbryter tankene mine nede i kjelleren slik at de penses over på nye spor. Hjernen er som et tomt godstog lenket til rustne jernbaneskinner, andpustent arbeider det seg gjennom natta; her fraktes ingenting annet enn spøkelser.

Det er vanskeleg å lesa om eit så lukka sinn. Eg framstår som ein statisk person, og ho tek avstand til den plassen ho tek i verda. Du (eg) føler ikkje omsorg for eg-et, og det er frustrerande. Ho lengtar etter å forflytte seg reint fysisk. Kanskje er det håp, kanskje vil godstoget stoppa. Eg håper det. Kort bok, god lesing.

Sjå gjerne innom Beathe og Eli. Det er interessant at tre personar har lagt merke til så ulike ting i ei så lita bok. Eg trur det er oppbygginga, som eg var kritisk til for få avsnitt sidan, som gjer dette mogleg.

Berøring

Det har vore eit produktivt år for psykolog Peder Kjøs. Han har fleire sendingar og publikasjonar på samvitet: Podcasten Hos Peder (bra!), sesong 2 av Jeg mot meg (FANTASTISK!!!), og no boka Berøring. Sjølv om han aldri har handsama kropp og sjel som to forskjellige einingar, går han no ordentlig inn i dei ulike sidene ved ved å føle.

Når me rører ved oss sjølv og ved kvarandre er det fleire årsakar og verknadar. Me regulerer og formidler inn- og uttrykk. Med berøring kan me visa kjærleik og sinne. Ved å ikkje ta på noko(n), kan me visa respekt og avsky. Dette krevar tolking, men kan me eigentleg vera sikre på at tolkingane er riktige?

Kjøs kriv om eit interessant eksperiment, der testpersonar vart skilde av eit forheng. Dei skulle formidla ulike kjensler (sinne, kjærleik, sjalusi…) ved å stryka den andre på armen. Merkverdig ofte tippa testpersonen rett. Den onde ridder Kato (Mio, min Mio) har eit hjarte av stein og ei klo av jern. Når han skjønar at slaget er tapt, ber han Mio om å stikka sverdet djupt inn i det hjartet han har levd med så lenge. Han gjort inn- og utsida urørleg, og det er ikkje lenger til å halda ut.

I berøringane ligg ikkje berre potensialet til å formidla, men til å forandra. Og slik har det vore heilt frå starten av:

Seks uker etter unnfangelsen, da du var halvannen centimeter lang og veide ett gram, begynte sansecellene i huden din å registrere inntrykk. Den første hjerneaktiviteten, og dermed de første erfaringene dine, var behandlingen av disse sansningene fra kroppens yttergrense. Hjertet hadde slått i tre uker. Hendene og anlegg til øyne og øre begynner å ta form. Nå begynner du å merke en skillelinje mellom deg selv og resten av verden. Fra da av har du en utside og en innside.

Følesansen er den første me utviklar, og det er grunnlaget for alle erfaringane våre. Det er denne sansen som gjer at me saman med mor kan regulera temperatur og hormonar til eit ideelt nivå. Premature barn skil ut færre stresshormon når dei får ligge hud mot hud. Kenguruomsorg vert nytta som eit medisinsk tiltak. Forfattaren er på sitt beste når han undrande set medisinske fakta opp mot eigne erfaringar. Følelsansen hjelper oss til å verta ein virkande del av noko anna enn oss sjølv. Gjennom vitskapelege eksempel, kulturelle referanser og eigne observasjonar skapar Kjøs eit rom for undring.

Den første delen handlar om dei formande berøringane, og for meg var dette heilt klart mest interessant å lesa om korleis berøringa er eit heilt grunnleggande trekk ved den menneskelege utviklinga. Det er noko poetisk over dette. Han undersøker sjølvsagt fleire sider: seksuelle lyster (ikkje overraskande mykje Freud, som eg personleg tykkjer er litt snork), korleis psykologen stiller seg til berøring i ein terapeutisk situasjon, tortur, religion, og til slutt tabuet og trongen ved å røra ved dei døde. Sirkelen er slutta. Han vekslar mellom det personlege og det akademiske, og språket kan vera litt vaklande når han skiftar fot. Teksten er altså noko ujamn som tekst, men jamt over god lesing. Boka er såpass vellukka at det hadde vore fint om tittelen på omslaget på var større enn namnet på forfattaren, men det har han neppe bestemt sjølv.

 

Om du har nog med egna bekymmer, så LÄS INTE dette brev, det är minst sagt ointressant og slarvigt.

Brevene dine legger jeg under madrassen. En brevveksling 1971-2002. Astrid Lindgren og Sara Schwardt (red. Lena Törnquist).

Orda kjem frå Sara Ljungcrantz, og er starten på eit av dei mange breva ho sende Astrid Lindgren. Sara skriv med sterke kjensler og eit litt hardt blikk på livet. Likevel startar ho gjerne breva sine slik – les dei viss du har tid. Svar viss du har tid. Du treng ikkje å svare viss det ikkje passar. Sjølv om det kan gå lang tid mellom breva, svarer Astrid alltid. Med sympati og oppfordringar om at Sara skal fortsetta å skriva.

Dette er ikkje like mykje ei bok om Astrid Lindgren som det er om Saara Ljungcrantz. Dei to er jambyrdige, men det er Sara eg får mest omsorg for. Kanskje fordi det er så tydeleg at ho treng det. Lindgren er ei trygg, vaksen dame. Sara er (snart) tenåring og har ein dynamisk personlegdom som mognast i ekspressfart. Ho vaklar mellom det bråvaksne og det barnlege. På konvolutten på biletet over har Sara skrive at det inneheld “endast skräp”. Sikkert sånn at ingen andre skal kunne seie det. For Sara er tøff, men ho er og veldig lita. Ho er kompromisslaus, men usikker. Sjølv om brevvekslinga er sporadisk, får eg inntrykk av at Lindgren i store periodar av livet er Sara sitt anker.

I etterordet skriv Sara (no Schwardt) at det mest rettsame var om Sara (13) fekk kome til orde, uredigert. Breva står difor i si originale, usensurerte form. Omsettaren har prøvd å ta vare på ortografien i breva, med feil, understrekingar, overstrykingar, verslar og til og med eit par krusedullar. Teiknsetting, ordval og utsmykking visar oss balansen eller disharmonien i Sara sitt kjensleliv der og då. Det vert lett å sjå kvifor Astrid Lindgren fekk så stor omsorg for “Sara mi Sara” (høyres det kjent ut?).

Det kan gå lenge mellom kvart brev, men av og til får Sara noko ho må fortelje. Det er ikkje alle hendingar det er like lett å leva med, og det kan vera veldig brutal lesing. Det er tydeleg at Lindgren kjenner seg nær barnet som har det så vanskeleg både heime og ute. Ho møter Sara med respekt:

Jeg forstår at du hører til dem som kan ha det vanskelig, nettopp fordi du er intellektuelt utrustet og har følsomme nerver – det er alltid slike ungdommer som tar til seg og s e r hvor mye trist og vanvittig det er her i verden. De som er tvers igjennom stabile og stort sett tenker på å la tiden gå så behagelig som mulig, de behøver aldri å havne på noen ungdomspsykiatrisk klinikk – for meg er det et vitnesbyrd om at du er et følsomt menneske og ikke noe annet, jeg tror virkelig ikke at det på den aller minste måte betyr at du har vært på mentalsykehus eller er mentalt syk. Akk akk akk, jeg tror vi snart alle kunne trenge å få komme på en psykiatrisk klinikk, bare det ville være hjelp å få. Kanskje det hjalp deg litt, jeg håper det.

Lindgren fokuserer på den emosjonelle styrken i Sara, og slik omset ho verda for ei jente som kjende seg veldig einsam. Det er eit privilegium å få sjå korleis forandringane i Sara sitt liv kjem til syne både direkte og språkleg. Ylva Eggehorn skriv at “Man leser ikke bare denne boken. Den skjer, den er en hendelse”. Det er ei effektiv og treffande oppsummering av ei sterk, lita bok om to fortrulege menneske som lev tett på kvarandre utan å møtast.

Hvis jeg ikke får danse, er det ikke min revolusjon

 Brev til en ufødt datter. Anne Bitsch, 2018.

Bitsch er kjønnsforskar. Doktorgradsavhandlinga hennar handla om rettssystemet si handtering av valdtektssakar, og ho har brukt mykje tid i rettssalar. Sett korleis dei stiller tekkeleg kledd i kvitt, medan dei forsøker å gjera tingn riktig. Dei forsøker å vera tekkelege, dei forsøker å vera ansvarsfulle, høvelege (og alt dette er dei sikkert òg).

Sitatet i overskrifta er kreditert den russiske anarkisten Emma Goldman. Anne Bitsch har skrive eit essay, eit brev, til ei fiktiv dotter som delar namn med Goldman. Dama som vert minna om at det ikkje passar seg for leiarar å dansa på fest. Bitsch vender seg til eit ”du”, eit som inkluderer meg – og deg. Bitsch har sett på jenter og unge kvinner som korkje ser ut “som barn eller voksne, men som oldinger. Det er som om de har fått meislet en sorg inni seg, måten de bærer kroppene sine på, vitner om brustne illusjoner”.

Som forskar er Bitsch er vand med å vera i rettssakar, ho er vand med å sjå desse kroppane og menneska i dei. Ho skal vera nøytral, men ho er det ikkje. Ho forklarer korleis ho kom fram til at det å vera nøytral, det er å ta den skuldige si side. Og ho er ikkje fri frå sin eigen historie når ho går inn i rettssalen. Den får koma til oss her og der, som saklege glimt som slo meg rett i bakken. Eit overgrep på barneskulen. Ein far som valdtok på ferietur. Ein som haldt henne fast då eit ja vart eit nei. Ho balanserer elegant mellom det nøytrale, det formidlande og det personlege. Ho diskuterer ulike problemstillingar knytt til seksualitet og fridom. Ho diskuterer maktmisbruk, og ein ting er klart: Det er ingenting stakkarsleg med den maktmisbruken andre har utøvd over henne. Valdtekt som maktmisbruk er ganske nytt, og som me har sett i mellom anna Hemsedalssaka er det noko offentlegheita gjerne vil rangera. Kor skuldig er ho sjølv? Kva kunne ho sjølv ha gjort?

Sissel Gran, psykolog, seier ifølge Bitsch at dei ansvarsfulle jentene er vande med å jobba hardt og få resultat for arbeidet, som regel løn. Denne mentaliteten slår ut i det motsette tilfellet, når eit overgrep vert tolka som straff. Kva har eg gjort? Burde eg gått inn på det rommet? Burde eg gått inn i den bilen? Var det kleda mine? Skam og skuld er vende  innover, det er lettare å ta sinnet utover, men flinke piker vert ikkje sinte. Etter den første valdtekta, avreagerer ho med å prøva å ta tilbake seksualiteten sin:

Psykologer ville kanskje kalt meg promiskuøs. Mamma kalte meg en hore. Og jeg, hva kalte jeg meg selv på den tiden? Jeg er usikker, for vi var ikke riktig på hils.

Eg hadde eigentleg tenkt å bruka eit anna sitat som tittel, “ansvar er ein dyd”. Bitsch skriv mykje om ansvar, særskilt den internaliserte ansvarskjensla som får “dei flinke pikene” (altså storparten) til å stilla spørsmål om oss sjølv etter å ha opplevd overgrep: Kva var det eg gjorde feil? Kva kan eg gjera for at det ikkje skal skje ein gong til? Desse spørsmåla står rett i tråd med møtene med media, publikum (og i nokre høve rettsvesenet).  Dette, kombinert med medvitet om at noko som ikkje skal skje skjedde, kan føra til ein intern borgarkrig. Det er viktig å få fram at ho frikjenner menn. Dei fleste menn valdtek ikkje. Det er unormalt å valdta. Ho visar korleis Høgsterett på 70-talet endra presedens. Det ER mogleg å valdta i eit ekteskap. Slike handlingar handlar ikkje om at menn ikkje kan styra sexlysta si, det handlar om maktmisbruk.

Dette er ikkje eit sørgeskrift eller ei personleg utlevering, det er ein tekst som ynskjer å vidareføra den rørsla #MeToo var eit ledd av. Den kampanjen vart etter kvart gjort til underhaldning. I nokre tilfelle vart menna til og med framstilte som offer. Det var ein diskusjon som ho ikkje eigde. Ho vil ikkje fortelja, ho vil bli lytta til. Ho vil at me skal ta historiene våre tilbake, slik at me kan ”gå vidare, alle saman”. Søsterskap føre patriarkatet. Prosentvis er sidene i boka vond lesing, men personleg ser eg mykje framtidstru. Eg trur at resonnementet er som følgjer: Om nokon skal eige makta, kan det like godt vera meg. Eg seier “meg” og “oss” fordi eg stadig vert vendt til som ein del av eit “du”. Det er håp. Det litt faenskap. Og det går an å dansa.