Deprecated: Function get_magic_quotes_gpc() is deprecated in /home/2/e/eselore/www/wp-includes/load.php on line 651

Notice: Trying to access array offset on value of type bool in /home/2/e/eselore/www/wp-includes/theme.php on line 2241
norsk – Eseløre
Deprecated: Function get_magic_quotes_gpc() is deprecated in /home/2/e/eselore/www/wp-includes/formatting.php on line 4382

Tag: norsk

To pandemiar for prisen av ein

Åtvaring 1: Dette innlegget ber preg av at eg ikkje har prata med så mange dei siste dagane.

Åtvaring 2: Dette er første gong eg har vurdert ein liten trigger warning, for her skal det altså handla om epidemiar.

Det klør nok i alle sin indre hypokondar no for tida. For vår del er den største sorga at me ikkje fekk kjøpt nok cola før me byrja å hosta, men som nesten resten av landet har me no bunkra oss inne, to vaksne og ein fugl. Den siste er godt kjend med karantenekonseptet, så for han er ikkje kvardagen så annleis. Dagane er travle med heimekontor og læring av nye undervisningsmetodar, men noko får ein jo gjort likevel, mellom Zoom, YouTube og MediaSite. Som mange andre har eg gjenoppdata det fulle potensialet i omgrepet “fritid”. Ukulele, vasking av klede (definisjonen av Sisyfos-arbeid), lesing av bøker, snakking om bøker og skriving om bøker. Desse bøkene har eg tenkt å skriva om lenge. For meg har dei gått frå spanande og uhyggjelege til “hm, kanskje litt aktuelt?” til “brennaktuelt”. Og her deler me oss nok i to leirar. Dei som treng å kjenne på det skumle, og dei som prøver å unngå det. I desse bøkene døyr nesten alle, og igjen står det berre nokre få ungdomar igjen, som må prøva å etablera ein slags normal.

Ved sidan av hypokondaren bur det ei skikkeleg pyse. Eg har for eksempel til gode å sjå ein heil skrekkfilm i strekk. Sjå til dømes på filmatiseringa av Roald Dahl sin Heksene, som eg meiner MÅ vera ein skrekkfilm – hallo, det er ei heksedame der som kler av seg ansiktet sitt! Men det er litt godt med filmar av bøker som er skumle fordi dei er så ulike røynda. Like enkelt er det ikkje i I morgon er alt mørkt (Sigbjørn Mostue) eller Ett sekund om gangen (Sofia Nordin – fått av forlaget -). Det er ingen som tek av seg ansiktet for å avsløra ekle, rottete heksefjes. Det sentrale plottet i begge trilogiar tek utgangspunkt i ein mystisk feber som sprer seg, sakte men sikkert.

 

Sigbjørn Mostue sin serie, I morgen er alt mørkt, startar med Brages historie. Der får me høyra om ein pandemi som startar i eit land langt vekke. Først i Kina, så i Europa, så i Norge. Dette er ein feber som gjer folk forrykte, ein slags zombietilstand der dei som er råka vert overvelda av eit primitivt sinne. Dei er livsfarlege for kvarandre, og den einaste måten å overleva dei forrykte på, er å drepa dei. Dette gjeld uansett kven det er, til og med om det er faren din. Brage forstår at han ikkje er trygg nokon stad. Når foreldra vert forrykte legg han på sprang. Saman med nokon han kjenner, men møter meir eller mindre tilfeldig, kjem han seg til barndomshytta. Redsla for å bli smitta av viruset er dominerande, men samtidig må dei få etablert eit samhald. Dei må vera sterke saman for å få mat, og for å stå mot viruset. Hugsar de at eg sa at den einaste måten å bekjema dei forrykte på er å drepa dei? Brage er ein interessant protagonist, som må ta stilling til mange dilemma. Enkelte vert nokså absurde i det nye tilveret. Den neste boka er skriven frå Marlen sitt perspektiv. Dei er i same reisefølgje, og det er ein del motstand mellom dei. Eg høyrde både Marlen og Brage sine forteljingar på Storytel, og Sigbjørn Mostue er ein glimrande opplesar. Den siste boka, Når historien slutter, er litt for hektisk for min smak, men absolutt verdt lesinga!

 

 

 

 

 

 

 

 

I Ett sekund om gangen veit me ikkje like mykje om fara som trugar. Hedvig har flykta frå byen. Alle ho kjenner er døde av ein feber som kom heilt plutseleg. Ho slit med minnet om veslebroren, med dei febersvette krøllene, som ho måtte forlata. Ho flyttar inn på ein gard som står tom. Naturfagslæraren tok dei med dit ein gong, og det er både hestar og kyr der. Hedvig kan ingenting om korkje hestar eller kyr, men det er bøker om gardsdrift der, og ho klarar å skaffa både mat og drikke.

Plutseleg kjem det ei jente til på garden. Ho heiter Ella, og er heilt forskjellig frå Hedvig. Den eine er impulsiv, den andre er gjennomtenkt. Den eine snakkar lett og mykje, den andre er sjenert og tilbakehalden. Før febaren hadde dei ikkje vorte venner, men slik det er no er det ikkje så mange å velja mellom. Saman skal dei prøva å starta ein heilt ny kvardag. Bøkene er fulle av slike konfliktar som kan oppstå når folk som elles ikkje ville hatt noko med kvarandre å gjera plutseleg har eit dødsviktig prosjekt: å berga liva. Eg fekk som sagt Ett sekund om gangen som leseeksemplar, men ho var spanande nok til at eg kjøpte bok nummer to sjølv.

I både I morgon er alt mørkt og Ett sekund om gangen er det ulike forteljarstemmar i kvar bok. Det gjer at bøkene er svært varierte, men der både Brage og Marlen i I morgen er alt mørkt er engasjerande, er det ikkje tilfelle med alle karakterane i Spring så fort du kan. Utan å røpa for mykje, er karakterane i dei to første bøkene meir interessante og “likande” enn i den tredje. Den har eg ikkje noko stort behov for å lesa akkurat no, feber eller ei. Der Brages historie og Marlens historie får deg til å halde pusten, er heller ikkje Når historien slutter fantastisk, men dei to første bøkene gjer det umogleg å ikkje ha lyst til å finna ut korleis det gjekk. Det går utmerka godt an å lesa Sofia Nordin sine bøker uavhengig av kvarandre, og dei er både spanande og underhaldande. Litt ekstra spanande no. Det er noko uimotståeleg med ungdomsdystopiar. Dei har eit forlokkande element av “tenk viss” i seg. Sjølv om eg har kjent litt på både pysa og hypokondaren er eg ganske avslappa, men det er ikkje like “tenk viss”-ete no som det var i januar, då eg las ferdig Spring så fort du kan. Heldigvis er me framleis trygge for zombiar. Men det skulle eg kanskje ikkje ha sagt?

Av måneskinn gror det ingenting

I dette innlegget kjem eg til å halde ein diskusjon med min yndlingsdiskusjonspartnar, altså meg sjølv. Viss du vert demotivert av lengda kan du få kortversjonen her: Av måneskinn gror det ingenting er ei sabla god bok, som fortener ein større status enn«den der abortboka».  Viss du har lyst til å lesa kvifor, og kanskje utvida diskusjonen slik at ho går mellom fleire enn meg og meg sjølv, kan du lesa litt meir her:

(ingen spoilers, eigentleg)

I Av måneskinn gror det ingenting møter me ein mann som er ute og søker etter ei kvinne han møtte tretten dagar tidlegare. Ho hadde blitt med han heim, og gitt han eit val: «(…)Du kan få kroppen min, eller sjelen min. Du kan velge. Når jeg ikke kan få begge deler, da velger jeg sjelen din. Kroppen er mye vakrere, sa hun. Medan ho anklaga diktarane for å prøva å gjera sjølv det stygge vakkert, ville ho fortelja ei stygg historie. Ho kallar ho banal. Lyttaren tenker: 

En menneskesjel er en ting, som bare har betydning for de som selv har en sjel. En stor del av menneskeheten har ingen. Og de som har en, tar seg vel i vare for å utlevere den. Det er derfor opplevelsen er så voldsom, når en ved et førstegangs møte kjenner berøringen av det man kaller et menneskes sjel.

Ho set seg ned, drikk seg full, og snakkar natta gjennom. Romanen er konstruert som ein monolog, avbroten av små sceneskildringar som visar oss korleis tida går og korleis intensiteten byggjar seg opp. Ho er sjuk. Ho har ei historie som forteljast, og det gjer ho med ein stadig veksande intensitet. Dette “førstegangs” møtet set spor, både hjå den som leitar etterpå, og meg som lesar. 

Kvinna vaks opp i eit gruvesamfunn, men ynskja seg vekk. Det var mykje snakk i bygda, og særskilt mykje om skam. I den fasa av livet vart ho overvelda av det vakre. Ho kunne sitja i store kyrkjerom med lukka auge og kjenna på orgelbruset. Mange trudde at ho var religiøs, men det var musikken som trakk ho til slike rom. Noko fekk ho likevel med seg: Presten harma om synd og utukt. Slikt vert straffa hardt, både i kyrkja og i bygda, og ho får eit rykte på seg. Etter ein dans slapp ho så vidt unna ein gut som prøvde å valdta henne, men han serverte bygda ei historie med ein annan ende. Det at den småheilage jenta frå kyrkja hadde lete seg forføra på dette viset var skandaløst nok til å få ryktet til å gå. Allereie her vert historia stygg. Avstanden mellom det skjønne ho alltid har søkt etter står i sterk kontrast til det stygge ho ynskjer å visa fram. Ho finn skjønnheita mange stadar: I musikken, i solidaritet med Kristusfiguren i kyrkja, som vendar eit anklagande blikk mot preikestolen der presten forkynner om rett og gale, og ikkje minst i den store kjærleiken. 

Når ho er sytten møter ho den tidlegare læraren sin, Johannes, og vert forelska. Han gjev henne alt ho vil ha – i løynd. Han tek ho med seg på ferie og let ho leika hus. Ho ser opphavet sitt frå utsida, og med forakt forstår ho kor stygg og skamfull bygda og familien er. Men sjølv den største kjærleiken har sine grenser, og Johannes vel henne vekk. Han giftar seg med Svanhild, med fin familie og eit plettfritt rykte. Eit smartare val dersom livsambisjonen din er å koma inn i kommunestyret (noko eg tykkjer er veldig, veldig artig). Den store lukka er over, og ei serie med ulykker følgjer. Ho vert gravid. Fleire gonger. Det er særleg abortskildringane som i si tid gav romanen ei sentral rolle i norsk kulturhistorie. Ho har ofte vore behandla som eit debattinnlegg, noko eg meiner er djupt urettsamt mot romanen sin kvalitet.

Dette er openbart ein roman som tek opp eit sentralt samfunnsproblem. Slik stiller ho seg utvilsomt i den realistiske tradisjonen, men det er eitt spørsmål eg skulle ynskja fleire stilte: Kva er eigentleg problemet her? I den delen av litteraturhistorien «folk flest» møter, altså norskundervisninga, referer (i den grad ho vert referert til) til romanen som «den der abortboka». Kva er det som vert sett under debatt? I kyrkjerommet ho gjekk inn i for å la seg omfamna av brusande orgelmusikk tenkjer ho følgjande om presten sine ord:

Hvordan skulle en allmektig og rettferdig Gud kunne tillate at Satan skapte kjærlighet hos en ung pike som ingenting galt har gjort, kan du si meg det? Kan du si meg det, du?

Å nei du. Det var ikke mye trøst i det som presten sa.

Han sa at utukt var den verste synd. – De syndene som menneskene ellers gjør mot hverandre, de, snakket han mindre om. Sladderen, småligheten, løgnen – giften som vi dreper hverandre med, den nevnte han ikke.

Vi dreper ufødte småbarn. Hver dag blir det drept ufødte småbarn, men det nevnte han ikke.

Hvem er det som dreper dem, tror du? Jeg skal si deg det!

Det er blant andre prestene. Det er alle dem som holder liv i den løgnen, at driftene er skapt av Satan og at utukten plutselig blir til kjærlighet, når folk blir gifte. Presten leser et ritual og sier amen mot erleggelse av noen kroner som heter gebyr, og så har Gud velsignet akten. Ja, da er den blitt plikt. Plikt, plikt, plikt hører du – for alt i verden ikke lyst.

 Kvinna vert dømd for ei rekke kvinnelege synder: påstått promiskuitet, graviditet, abort. Men den eigentlege synda her er dei syndene me alle begår dagleg: småsnakk, baksnakk, løgn. Ikkje berre overgår presteskapen og samfunnet elles dei største syndene, men forårsakar dei. Dette fokuset føler eg har vorte marginalisert i ein roman der aborten er eit symptom, ikkje ein årsak. Det er dette som gjer at eg tykkjer at boka fortener ein større lesarskare i dag òg. 

I dei mange forenklingane som vert gjort når ein snakkar om ulike litterære tradisjonar vert tendensromanen (= den som tek føre seg store samfunnsproblem) somme gonger sett opp som ein motsetnad til såkalla estetiske romanar. Eg-et kallar historia si banal. Nedreaas har vorte kritisert for å ha ein platt skrivestil (Sayéd 2016:19) . For det første meiner eg heilt personleg og subjektivt at dette er ei stilistisk god bok. Hakkande og gjentakande fortel eget si eiga forteljing på ein fragmentert og stadig meir intens måte, som speglar den febrilske trongen til å få fram det stygge. Viss forfattaren brukar klisjéar og banalitetar (noko eg er usamd i, men la oss seie at det er slik), kvifor kan me ikkje tillate eg-et å fortelja si eiga livshistorie på ein måte som framhevar desperasjonen hennar?

Sjølve tittelen er poetisk og forlokkande, men ho får snart meining. Søkinga etter det skjønne er eit klart motiv. Men, som kvinna gjentek igjen og igjen, er ikkje måneskinnet noko anna enn ein refleksjon av den livgivande sola. Slik får eg djup sympati med ho som heile tida leitte etter venleik og kjærleik, utan å få nokon av delane. 

Fleire har lese og meint noko om boka: Hedda (her og her),  Ellikken, Birthe, 

Kvifor går det alltid til helvete?

Brannfakkel: Eg. Hatar. Amalie. Skram.

I alle fall gjorde eg det i 2011.

Det er mange kjende byrjingar i dei norske klassikarane, men Sjur Gabriel har ein av dei mest kjende sluttane:

Fra den dag av drakk både mannen og konen på Hellemyren.

Kjapp litteraturhistorisk innføring før me går vidare: Naturalismen. Sjå for deg alt som kan gi bittesmå glimt av glede og livslyst, fjern så dette, og så har du verda slik naturalistane såg ho: Ein studie av menneskeleg elende. Dette var ein del av det moderne gjennombrotet, der kunsten fekk ei ny oppgåve. Han skulle ikkje lenger berre skildra det vakre og fullkomne, men setja samfunnsproblem under debatt. Mange protesterte høglytt mot denne typen sosialpornografi. For litt sidan (fleire månadar sidan, tida flyr når og så vidare) skreiv eg om Gengangere. Ibsen sine skildringar av menneskeleg forfall vart kalla syndige og sjukelege, men Amalie Skram kom han i forsvar. Ho sa at elendet allereie fantest, og det einaste Ibsen kunne vera skuldig i var å avdekka verda slik ho var. Dette var hovudoppgåva til både realistane og naturalistane, men for å seie det ekstremt banalt: Realistane ville visa verda slik ho var, men naturalistane ville finna ut kvifor ho hadde blitt slik. Amalie Skram byrja på ei vanskeleg forteljing, og starta å jakta etter årsaka til at det gjekk som det gjekk med hovudpersonen. Var det arv, lagnad? For å finna svaret måtte ho jobba seg bakover. Der fann ho Sjur Gabriel og Oline. 

I Skram sin tetralogi om Hellemyrsfolket forsøker ho ikkje å avdekka menneskeleg forfall, men å undersøke kvifor ting går som det går. Og spørsmålet om «kvifor» er grunnen til at eg kanskje kan tilgi henne den emosjonelle belastinga denne lesinga er. For du må vera ganske i vater for å kunna utstå forteljinga om korleis Sjur Gabriel går under. Gardsnamnet Hellemyren fortel oss om eit mindre enn ideelt grunnlag for gardsbruk og fisking. Sjur Gabriel er… bonde og fiskar. Kona, Oline, er stort sett gravid, full eller begge delar. Livet til Sjur Gabriel, kona og dei ungane som framleis er i live er hardt og vert stadig hardare. Kvar gong ein ser spor av den gleda og livslysta eg skreiv om i innleiinga veit ein at noko snart kjem til å gå til helvete. Skram skildrar dette i detalj, men med eit nøytralt og journalistisk språk som passar til oppgåva hennar. Ho skal finna, ikkje dømma. Men me får innblikk i karakterane sitt indre, mellom anna tankane til Sjur Gabriel om kvifor ting vart som dei er: 

… Men da han så var reist fra bygden og hadde tatt seg tjeneste mange mil derfra, var det som blåst av ham for bestandig. Av og til hendte det nok, at han drømte om det og våknet gjennemvåt av svette og måtte stå opp og tenne lys og ta seg en skrå for å få sove igjen. Men i de senere år var det blitt sjeldnere og sjeldnere. Hva skulle nu dette bety, at i kveld, som han satt der og tenkte på alt annet, denne gamle, lengst forglemte hendelse skulle komme frem og velte seg over ham som et mareritt. Var det Vårherre, som ville minne ham om hans forgagne synd og la ham forstå, at han ikke hadde glemt den? Var det derfor, han var efter ham med motgang og leielser på alle opptenkelige tanker?

Styr unna viss du vil ha ein happy ending.

Styr unna viss du vil ha ein happy noko.

Eg «hatar» ikkje Skram på grunn av kvaliteten eller innhaldet, men fordi dette er determinisme på sitt aller verste, og undergangen til Sjur Gabriel og Oline er uunngåeleg. Dette er andre gong eg les Sjur Gabriel, og det var berre fordi eg skulle forelesa om ho. Første gong eg las ho var då eg var student. Det var eit hardt semester, og då eg såg morgonsola stå opp over eit halvferdig eksamensoppgåve var det lett å spekulera litt i kvifor og korleis ting kan gå åt skogen, og her syt Amalie Skram for eit rikeleg refleksjonsgrunnlag. Tanken om å førelesa om boka åtte år seinare var mildt sagt latterleg. Eg har framleis ikkje tilgitt Skram for den tunge eksamenstida i 2011, men eg kan no justera meg til å seie at det er eit interessant prosjekt. Spesielt godt likar eg korleis Skram brukar språket til karakterane. Det kunne eg sagt mykje om (og det har eg og – you should have been there!), men dette innlegget har blitt langt nok. 

Konklusjon: Give Skram a chance. Forteljaren går inn som ein nøytral observatør, men skildringane er levande og handlinga rystande. 

… Eg har forresten kjøpt dei andre tre bøkene, så eg er på god veg til å tilgi henne. 

Tre norske røyndomar

Eg er ikkje samd i at nynorsk er så mykje vakrare enn bokmål.

Først av alt er det eit bruksspråk. Til oppgåver, dikt og handlelister. Likevel: Når du skriv eit minoritetsspråk (skjønt, så lite er det ikkje- med 12,25% har det over 600 000 brukarar. I språksamanheng er det eit enormt tal!), får du gjerne meir eigarskap til det enn dei som held seg til bokmål (stakkar). Den eigarskapen inneber rom for aktive ordval og ettertanke. Det er fleire ord eg nyttar i nynorsk som eg ikkje nyttar i tale (men færre enn i det såkalla «bokmålet»). To slike: «løyndom» og «røyndom». Ofte tenker eg på kor lite som skil dei to frå kvarandre. Det er berre ein einaste konsonant som skil «hemmelegheita» frå «verkelegheita».

I serien Norsk røyndom har Samlaget sleppe til sju ulike personar som gir sju ulike røyster til den kollektive norske røyndomen. Eg fekk tre eksemplar (på førespurnad) og lot meg fascinera av denne fragmentariske heilskapen – eit oksymoron.

I serien «Norsk røyndom» har Samlaget sleppe til sju ulike røyster. Sju ulike gir røyster til den kollektive norske røyndomen. Eg fekk tre eksemplar (på førespurnad), og lot meg fascinera av denne fragmentariske heilskapen – eit oksymoron. Essaya handlar om matmakt, om funksjonshemming, om rasisme, om identitet, tru og tilhøyrsle. Til saman utgjer dette ein del av den norske røynda.

Du som er i himmelen

Dottera til Vårt land-journalist Alf Kjetil Walgermo rakk aldri å leva utanfor mors liv. Det lettaste hadde vore viss det ikkje hadde vore ein Gud som kunne la dette skje. Walgermo skriv om den truskrisa han hamna i etter at Tomine døydde, berre dagar før termin. Denne gret eg av. Prøv å ikkje verta overvelda av kjensler når storesøster Sunniva insisterer på at Tomine skal få eit Hello Kitty-plaster med i grava, for Tomine skal aldri ha det vondt meir. Essayet er ei sterk bearbeiding av alle kjenslene Walgermo jobbar med når han tenker på dei to i himmelen; Tomine og Gud.  

Klyngar eg meg til falske forhåpningar, i desperasjon? Eg klyngar meg så visst til håpet. Eg ønskjer å tru, det er ein nåde, men også eit val. Men trur eg inst inne at det eg trur på, er falskt? Nei, eg gjer ikkje det. Eg trur at livet er sterkare enn døden. Eg trur at lyset er sterkare enn mørket. Det er ein radikal tanke. Men noko anna kjennest meiningslaust.

Brev til Noreg

Mona Ibrahim Ahmed kom til Noreg som sekstenåring. Ho lærte fort at ho burde kunna norsk, slik at tolkar og rådgjevarar ikkje kunne ta avgjersler over hovudet på henne. Ho engasjerer seg i Fargespill. Ho jobbar som miljøterapeut. Ho balanserer mellom det norske og det somaliske. Det kostar henne familietryggleiken. I 2018 får ho endeleg avslag på søknaden om statsborgarskap. Andre får innvilga søknaden, andre som gjer langt mindre for det norske samfunnet enn ho gjer. Ho skriv eit brev til Noreg. Ikkje staten Noreg, men folket.

 Eg er rasande på Noreg.
                Eg er takksam overfor Noreg for alt eg har fått.
                Landet er blitt ein del av meg og kjem alltid til å vere det.
                Eg kom for å bli, alle val eg har tatt, har eg tatt fordi dette var min siste stopp på vegen.

Homoflokar

Eg er hekta på Lovleg. Denne veka sto «folk har liksom gløymt at det går an å vera bi»-Gunhild foran foreldra og ropte «kven faen er det som vil bli TOLERERT?». Då tenkte eg på Fridtun sitt essay, som dreier seg om å vera homofil i eit heteronormativt samfunn. Ho utforskar den norske homotoleransen, som er velmeinande, men bygga på forestillinga om at dei homofile, dei er nokon andre. Ho syner korleis denne andregjeringa kjem til syne. Som lingvist og skribent tek ho utgangspunkt i både språklege og historiske kjelder, men framfor alt seg sjølv.  

Når homolivet jamleg blir framstilt som tungt og ulukkeleg, som eit einsamt elende med sjølvmordet som sannsynleg utgang, er det ikkje rart at mange klyngjer seg lengst mogleg til håpet om eit heteroliv. Når ikkje det monar, står kategorien bifil for tur. Han vert ei livbøye du kan halda deg fast i medan du forsonar deg med at du berre vert dregen mot personar av same kjønn, og at du såleis oppfyller krava til den skrekkelege kategorien homofil. Denne tankegangen føreset at homoseksualitet er skeivare enn biseksualitet: at biseksualitet berre er «litt skeivt», medan homoseksualitet er «heilt skeivt», og at det å vera bi dimed er ein lettare lagnad enn å vera homo. Som femtenåring tenkte eg akkurat slik. Tidleg i november 2002, samstundes som me arbeidde med «Frå ung til voksen»-prosjektet, skreiv eg i dagboka mi: «Mange andre jenter er også søte, men jeg er da ikke lesbisk! Maks bifil…»

 Religion, seksualitet og politikk. Den heilage treeininga i boksen «ting me ikkje snakkar om i Noreg». Samlaget har gjort løyndom til røyndom, og det er eg glad for. Vel verdt lesinga!

Om Gengangere og andre spøkelse

Det har vore stilt her, men det betyr ikkje at eg ikkje har lese. Noko av rein lyst, men ein del i jobbsamanheng, slik som dette stykket. Eg har ikkje hatt lyst til å skriva om dei før etter forelesingane. 

Gengangere er eit samtidsdrama frå 1881. Eit par stikkord før du sovnar: Incest, utruskap, dobbeltmoral, ein brennande barneheim. Vaken no? Godt. Ibsen er ikkje keisam!

I den første akta møter me Helene Alving, lukkeleg over at sonen Osvald har kome tilbake frå Paris, men Osvald er trøytt. Etter kvart viser det seg at han har fått ein sjukdom som har gått til hjernen. Ordet syfilis vert aldri nemnt, men det er brei semje om at det er nettopp dette Osvald har fått. Ein kjønnssjukdom som han kan ha pådratt seg sjølv gjennom det utsvevande kunstnarlivet eller som arv, sjølv om mora har jobba hardt for at Osvald ikkje skal arva eit øre etter far sin.

PASTOR MANDERS. Da Osvald kom der i døren med pipen i munnen, var det som jeg så hans far lyslevende.
OSVALD. Nei virkelig?
FRU ALVING. Ah, hvor kan De dog si det! Osvald slekter jo meg på.
PASTOR MANDERS. Ja; men der er et drag ved munnvikene, noe ved lebene som minner så grangivelig om Alving – iallfall nu han røker.
FRU ALVING. Aldeles ikke. Osvald har snarere noe prestelig ved munnen, synes jeg.

Osvald har høge tankar om far sin, men fru Alving veit noko anna. Ho kjenner til utruskap, eller kanskje overgrep, til fyll og rør. Ein gong forlot ho han, men etter overtaling frå pastoren, Manders, kom ho tilbake for å leva eit dydig liv saman med mannen ho ekta. Ho flyktar aldri frå fortida, og let difor fortida innhente både ho og Osvald.

Når ein høyrer namnet «Ibsen» går mange sine tankar umiddelbart til kostymedrama med størkna replikkar og ditto innhald. Då passar det seg å minna om at for eksempel det å driva dotter si ut i prostitusjon ikkje er heilt kosher i dag heller. Det er ei vanleg misforståing at Ibsen er så frykteleg gamaldags, sikkert litt fordi dei fleste stiftar og avsluttar kjennskapen med dramatikaren rett før planlegginga av russetida verkeleg tek fart. Gengangere er eit eksplosivt stykke, både når det kjem til dei strukturane som kjem fram – er dei ikkje gyldige i dag og? – og på det reint kjenslemessige nivået.

 I Gengangere tek Ibsen for seg friske tema som mellom anna arvesynd, laus seksualmoral og borgarleg dobbelmoral. I etterordet til denne utgåva skriv Tore Rem at dette var dåtidas sataniske vers. Han viser til ei veldig artig omtale, der Henrik Jæger meiner at stykket er patologisk og skriv at ein like godt kunne ha opna «Rigshospitalet mod en passende entré». Han vert skulda for å skildra all livets elende «berre fordi», stykket hadde ikkje nokon moralsk effekt eller verknad, og difor ingen funksjon utanom å visa det groteske og umoralske. I eit forsvar skriv Amalie Skram seinare at det ikkje er han som har skapa dette elendet, han berre viser det fram. Det lønner seg sjeldan å vera forut for si tid, sjølv ikkje for Ibsen, og stykket kosta han djupt. Det er kanskje vanskeleg å førestilla seg nøyaktig kor provoserande («patologisk») stykket var, men det er ikkje vanskeleg å bli gripen av dei stengsla dei fem ulike karakterane er fanga i. 

Mange meiner at medan Et dukkehjem viser ei som bryt ut av eit ulukkeleg ekteskap, viser Gengangere korleis det kan gå når ho vel å bli. Det tykkjer eg er interessant. Nora Helmer sin fridom var (og er i mange land) svært provoserande, men når Ibsen utforskar følgene av å ta eit anna val ser ein at konsekvensane av dette er mykje verre. Fru Alving prøver å flykta frå ekteskapet, men vert overtydd til å venda tilbake av moralens vaktar, pastor Manders. Når pliktkjensla til Helene Alving får henne til å bli verande, som ei god hustru, lar ho alt halda fram som før. Ingenting av det som foregår kan bli endra på, for ingen vedkjenner at noko er gale. Dei gamle spøkelsa, overtrua, handlingane, fedrene sine synder som «hjemsøker børnene». Ved å sjå på figurar som pastor Manders rørte Ibsen ved sjølve borgarskapet, ei innflytelsesrik gruppe som stort sett hadde fått gå i fred. Elles så kan ein berre sjå på fru Alving sitt dilemma eller Osvald si store tragedie, og la det vera det det er. Ein treng ikkje å analysera stykket for å nyta det (sjølv om det vert enno meir spanande då, helsing nerden).

Eg er glad i Ibsen. Det vil seie, eg er glad i dei realistiske samtidsdramaa og særskilt Vildanden. Peer Gynt er interessant (her kan du sjå kva eg skreiv om Fosse si attdikting), men meir interessant enn emosjonelt engasjerande. Samtidsdramaa stiller i ei anna klasse. Samtidsdramaa er framleis aktuelle og provoserande, men det er vanskeleg å sjå føre seg kor provoserande desse borgarlege dramaa faktisk varDet er mange ting å ta tak i med Gengangere, alle interessante, men dei fleste fordrar at du har lese stykket. Eg kjem difor ikkje til å gå inn på dei her, men ei utfordring viss du skal lesa det for første gong: Tittelen er ikkje tilfeldig. Det er mange formar for Gengangarar. 

Har du lese noko Ibsen av eigen, fri vilje? Er han aktuell? Er det noko å henta for dei som ikkje skal jobba med litteratur? 

Presens Maskin

Det er 1998. Under ein kvit syrin sit Anna og les dikt. Laura på to og eit halvt år prøver å koma seg fram på trehjulssykkel. Anna skal lesa om trädgårdar, men les feil. Når ho i staden les tärdgård vert det skapa eit parallelt univers der tärdgården finst. Og Laura, ho finst berre i det universet. Anna får ei merkeleg kjensle av at det er noko som manglar, ho må ringe mora for å høyre om ho eigentleg har eit barn, ho trur at ho har hatt eit slag. Laura er borte, men veks opp i sitt univers. Dei har slutta å eksistera for kvarandre. Noko kjem til syne som i eit déja vu, eller i ei kjensle av at noko er gløymd.

Anna er interessert i det abstrakte elementet i språket. Ho skriv om grammatikk i si ytste meining, på det punktet grammatikk handlar meir om filosofi enn grammatiske eigenskapar.

I lingvistikken er det to ytterkantar:

  1. Tanken skapar språket. Vidare: Språket er eit uttrykk for dei tankane me instinktivt har, men ikkje får realisert gjennom ytringar før språket lekamleggjer tanken.
    2. Språket skapar tanken. Vidare: Ein kan ikkje tenka dei tankane ein ikkje har eit språk for å tenka, altså oppstår tanken når språket kjem til. Dette kan ein forstå slik at sjølve verda vert til fordi språket synleggjer ho for oss.

Hovud har eksplodert av mindre.

I alle fall. Utan at Anna veit det sjølv har feillesinga hennar utløyst to verder og to presens. Øyehaug skriv om korleis mor og dotter nesten kryssar kvarandre: minnet om ein blom, eit pianostykke. Den eine veit ikkje at ho manglar ei mor, den andre veit ikkje at ho manglar ei dotter.

(…) her har eg vore før, kjenner ho, og det ho opplever, er som vi alle forstår eit déja vu, det er som om ho er seg sjølv og ein annan person samtidig, ho har vore akkurat her. Og det har ho jo. Ho berre veit det ikkje. Her budde ho til ho var to og eit halvt år, med Bård og Anna, i eit anna univers, heilt til Anna ein lagnadstung dag altså las feil ordet ”trädgård” i ei diktsamling, og ein ”tärdgård” slukte Laura ute i hagen, og i tillegg medvitet om henne, samstundes som tärdgården med Laura i lukka Anna ute, og dei to versjonane av universet har oppstått, og Laura heldt fra med å bu i leiligheita i nokre månadar, med berre Bård, til Sara kom og dei flytta saman til Sandviken, men ingenting av dette hugsar Laura, ho står berre her og føler at ho opplever eit déja vu, ho har stått på akkurat denne flekken, ho har sett over til akkurat den butikken, og ho har ikkje sett plastposane på kjøkkenbenken som går langs vindauget og vender ut mot butikken, men ho kjenner rørsla i hendene, hjartet hennar bankar, ho ser ut vindauget i det andre vesle rommet som stova er laga av, ho ensar at Karl Peter og meklaren står borte i eit hjørne og peikar på noko, men først og fremst ser ho den kvite syrinen som veks utanfor balkongdøra og blømer kvitlysande. Ho veit brått intenst at ho kjenner den syrinen. Dette er ein syrin ho har sett vaie utanfor eit vindauge før, det er den same syrinen, ho veit alt her. Dette er syrinen.

Øyehaug gir oss fleire populærvitskapelege eksempel for å illustrere eit vanskeleg utgangspunkt. Desse skal eg ikkje dela med dykk. Sidan boka for meg er litt av ei gåte, vil eg ikkje gje dykk svara før de har lese ho sjølv. For det tykkjer eg at de skal.

Nokon vil nemleg at alt dette skal verta fortalt. Forteljaren skriv om korleis Anna og Laura sine liv går vidare utan at dei veit at dei nokon gong har kjent kvarandre. I håp om at dei i ei fjern tid skal verta funne, legg ho papira i ei myr. Etterkvart som ho vert synlegare, vert ho òg meir desperat.

Eller vent! Om vi grip fast om kantane på kapittelet (som er skålforma), bøyer oss fram og kikar ned i det, får vi auge på noko som lir fram og tilbake der nede, som om det dinglar i enden av ein tråd. Det er rundt som ein curlingstein, og det blenker, det liknar (synest vi) fullstendig på tyngdekraftspendelen i blank bronse som heng i Griffith Observatory i Los Angeles, som roterer sakte fram og tilbake og viser at jorda aldri står stille, som om han pendla med lukka sitt skin og sorga si tyngde, som ei klokke.

Ho er allvitande, men er ho truverdig? Denne galskapen (det er er ikkje det same som at det ikkje er sant) er noko av det som fascinerer meg mest med denne romanen. Forteljaren mistar gripet om både forteljinga og røynda, og det er noko ho så gjerne vil at vi skal få med oss. Eg har mine tankar om kva ho ventar på, men på grunn av nemnde gåte skal eg ikkje spekulera for mykje her. Eg trur at eg set romanen i eit meir komplisert lys enn det ho fortener. Språket til Øyehaug gjer det forståeleg, og ho gir ein del populærvitskaplege eksempel for å illustrera det ho meiner har skjedd idet dei to parallelle universa kom til. Det er ei interessant utforsking av korleis språket formar verda, gitt at språket eig et slikt potensial. Det er i tillegg ei god fortelling som klarar seg godt på eit tolkingsfritt plan.

Nøkkeroser: Hovudet over vatnet

Nøkkeroser er forførande vakre, men under vassflata har dei lange røter som kan kveile seg rundt deg, slik at du aldri meir får hovudet over vatnet. Eg-et i Nøkkerosene vaklar mellom sjuk og frisk. Ho har flytta heim til foreldra sine for å avlasta søstera, si næraste pårørande, etter lang tids psykisk sjukdom. Romanen – viss det er ein roman – er ei samling med korte observasjonar og tankerekker. Det er ubehageleg å ta del i eg-ets fragmentariske tankekøyr, der ho distansert kjem med lause og springande assosiasjonar til ei verd ho ikkje ser på seg sjølv som ein del av. Ho tenker på litteratur, familieliv, kvardagsliv, deltidsjobben på sjukeheimen, andre verdskrig, mora si jakt etter brunsniglar. Du vert trekt inn i eit sinn som strevar med å halde seg sjølv samla.

Jeg har fortsatt mistro til språket mitt. Jeg tror ikke det virker som det skal lenger. Jeg er ganske sikker på at språket mitt skjuler seg. Et passivt språk som heller går i dekning enn å konfrontere virkeligheten som stadig kaller på det. Men det å gå i dekning er ikke nødvendigvis det samme som å lyve. Og det er ikke sikkert at man går i dekning fordi man lyver. Jeg ser for meg et språk som vender ryggen til for å beskytte seg, men også for å vise motstand mot noe som alltid er større og mektigere; hva det er, vet jeg ikke sikkert.

Språket virker ikke som det skal lenger. Dei korte kapitla, ofte berre eit avsnitt, er som tankekøyr, der eg renn over av sjølvforakt. Den manglande sjølvkontrollen og den runde kroppen og leitinga etter den avskyen folk er nøydde til å kjenna når dei ser på henne.

Og når me er inne på det med språk: Dei korte kapitla i Nøkkerosene er tynga av meining, og om ein skal leite etter veikskapar kan ein finne det her. Det er ingenting veikt med språket, men det kan bli litt mykje av det gode. Det fortetta språket er dessutan i overkant repeterande. Dette er eit stilistisk val, og mine tankar om dette handlar nok meir om smak og behag enn litterær kvalitet. Forfattaren sin bakgrunn som lyrikar er godt synleg, og det er lite trulig at ho har hatt stilistiske uhell. Somme gonger overskygger den språklege kvaliteten innhaldet. Språket og oppbygginga er altså ikkje for alle, men Guddal opnar eit vindu inn til eit gjenkjenneleg rom:

Det er ingen i hodet mitt som tenker, ingen andre enn meg. Lyden av moren min som romsterer i etasjen over – kanskje stryker hun fortsatt tøy, eller hun pakker de siste tingene før avreisen i morgen tidlig, eller hun gjør seg klar for å gå til sengs – bekrefter dette. Noe skraper mot gulvet, en stol flyttes på, en koffert settes ned; disse små intervensjonene fra en ytre virkelighet avbryter tankene mine nede i kjelleren slik at de penses over på nye spor. Hjernen er som et tomt godstog lenket til rustne jernbaneskinner, andpustent arbeider det seg gjennom natta; her fraktes ingenting annet enn spøkelser.

Det er vanskeleg å lesa om eit så lukka sinn. Eg framstår som ein statisk person, og ho tek avstand til den plassen ho tek i verda. Du (eg) føler ikkje omsorg for eg-et, og det er frustrerande. Ho lengtar etter å forflytte seg reint fysisk. Kanskje er det håp, kanskje vil godstoget stoppa. Eg håper det. Kort bok, god lesing.

Sjå gjerne innom Beathe og Eli. Det er interessant at tre personar har lagt merke til så ulike ting i ei så lita bok. Eg trur det er oppbygginga, som eg var kritisk til for få avsnitt sidan, som gjer dette mogleg.

Berøring

Det har vore eit produktivt år for psykolog Peder Kjøs. Han har fleire sendingar og publikasjonar på samvitet: Podcasten Hos Peder (bra!), sesong 2 av Jeg mot meg (FANTASTISK!!!), og no boka Berøring. Sjølv om han aldri har handsama kropp og sjel som to forskjellige einingar, går han no ordentlig inn i dei ulike sidene ved ved å føle.

Når me rører ved oss sjølv og ved kvarandre er det fleire årsakar og verknadar. Me regulerer og formidler inn- og uttrykk. Med berøring kan me visa kjærleik og sinne. Ved å ikkje ta på noko(n), kan me visa respekt og avsky. Dette krevar tolking, men kan me eigentleg vera sikre på at tolkingane er riktige?

Kjøs kriv om eit interessant eksperiment, der testpersonar vart skilde av eit forheng. Dei skulle formidla ulike kjensler (sinne, kjærleik, sjalusi…) ved å stryka den andre på armen. Merkverdig ofte tippa testpersonen rett. Den onde ridder Kato (Mio, min Mio) har eit hjarte av stein og ei klo av jern. Når han skjønar at slaget er tapt, ber han Mio om å stikka sverdet djupt inn i det hjartet han har levd med så lenge. Han gjort inn- og utsida urørleg, og det er ikkje lenger til å halda ut.

I berøringane ligg ikkje berre potensialet til å formidla, men til å forandra. Og slik har det vore heilt frå starten av:

Seks uker etter unnfangelsen, da du var halvannen centimeter lang og veide ett gram, begynte sansecellene i huden din å registrere inntrykk. Den første hjerneaktiviteten, og dermed de første erfaringene dine, var behandlingen av disse sansningene fra kroppens yttergrense. Hjertet hadde slått i tre uker. Hendene og anlegg til øyne og øre begynner å ta form. Nå begynner du å merke en skillelinje mellom deg selv og resten av verden. Fra da av har du en utside og en innside.

Følesansen er den første me utviklar, og det er grunnlaget for alle erfaringane våre. Det er denne sansen som gjer at me saman med mor kan regulera temperatur og hormonar til eit ideelt nivå. Premature barn skil ut færre stresshormon når dei får ligge hud mot hud. Kenguruomsorg vert nytta som eit medisinsk tiltak. Forfattaren er på sitt beste når han undrande set medisinske fakta opp mot eigne erfaringar. Følelsansen hjelper oss til å verta ein virkande del av noko anna enn oss sjølv. Gjennom vitskapelege eksempel, kulturelle referanser og eigne observasjonar skapar Kjøs eit rom for undring.

Den første delen handlar om dei formande berøringane, og for meg var dette heilt klart mest interessant å lesa om korleis berøringa er eit heilt grunnleggande trekk ved den menneskelege utviklinga. Det er noko poetisk over dette. Han undersøker sjølvsagt fleire sider: seksuelle lyster (ikkje overraskande mykje Freud, som eg personleg tykkjer er litt snork), korleis psykologen stiller seg til berøring i ein terapeutisk situasjon, tortur, religion, og til slutt tabuet og trongen ved å røra ved dei døde. Sirkelen er slutta. Han vekslar mellom det personlege og det akademiske, og språket kan vera litt vaklande når han skiftar fot. Teksten er altså noko ujamn som tekst, men jamt over god lesing. Boka er såpass vellukka at det hadde vore fint om tittelen på omslaget på var større enn namnet på forfattaren, men det har han neppe bestemt sjølv.

 

Statleg abort: Tre vegar til havet

Eit kvinneliv er først hysterisk å passe på at ein ikkje blir gravid, og så enda meir hysterisk prøve å bli det.

Tre vegar til havet er ei forteljing på tre plan. ”Ho” (Kroppen), ”kvinna” (Staten) og ”eg” (Eksilet) er i ulike fasar av sorga over ein avslått adopsjonssøknad. Det er tre vegar til havet, og det er tre fasar i livet som alle fortel om den tapte kampen, ”denne endelege, statlege aborten”.

I denne eine fasa, ”Kroppen”, har forfattaren henta frå eigne erfaringar. Ho og mannen fekk òg avslag på adopsjonssøknad på grunn av for høg alder. I romanen var avslaget ei skjønnsmessig vurdering. Paret tek difor saka vidare til retten. På dette planet får me innsyn i breva Kroppen får frå Bufetat. Dette er autentiske dokument frå forfattaren si sak. Det openbart personlege og private vert gjort om til ein klinisk rettsprosess. Byråkratiet står i vegen for potensialet til glede. Kontrasten mellom Kroppen sitt faktiske problem og det påfølgjande problemet (byråkratiet) er interessant. Ho vil. Ho er eit tomt skal. All sorg og potensial for glede vert lagt i kampen mot den etaten som står i vegen for løysninga. Det er ikkje ein kamp mellom Kroppen og kroppen, men mellom Kroppen og byråkratiet. 

Ho vert redusert til ein kropp:

For eit drama det er i grunnen, å lev i ein kvinnekropp. Syklusane køyrer karusell med henne, hormonane herjar med kjenslene hennar, smertene innhentar henne kvar månad, tvinger henne ned i kne. Men det store dramaet litt i om ho er fruktbar eller ikkje, og viss ho er det, om ho kan eller vil gjera noko med det.

Deretter møter me Staten. Ho går målbevisst fram med ein død katt i trillekofferten. Ho vil ikkje akkurat straffe den dresskledde mannen, men uroe han. Ho legg ein død katt på trammen. Ho flyttar på småting. Ho vil at han skal merka at noko ikkje stemmer. Ho er ikkje ute etter straff, men ho vil ha hemn. Bildøen let henne oppsøka denne. Når Staten tek oslotrikken til eit hus ho ikkje burde ha nøkkel til, undersøker forfattaren skadepotensialet. Det er fengslande lesing som nærmar seg thrilleren. Eg skal difor ikkje avsløra så mykje meir, men heller gå vidare til det siste planet:

Eksilet er skrive i presens. Når Staten  vert introdusert er det med “Det var ikkje eg”. Eksilet er “eg”. Eksilet har flytta vekk frå trikkar og rettssalar, og har pålagt seg sjølv eit liv langs jærkysten ein stad. Ho jobbar med å registrera villfuglar. Det er eit stilt liv som tek føre seg det som skjer her og no. Ho observerer det som skjer med dei andre frivillige, men involverer seg ikkje. Ho prøvar å fortrenga tankane på for- og framtid. Framtida er for vond, og på same måte som ho har påtvunge seg sjølv eit frivillig eksil trur eg at ho straffar seg sjølv med å avslysa framtidsplanar. Mest av alt vil ho sei nei. Plutseleg seier ho ja.

Den stramt komponerte romanen har ei finurleg oppbbygging med stadig aukande intensitet. Du kan ikkje ikkje bli engasjert i ei kvinne som lar sorga over at livet ikkje vart som det skulle ta overhånd. Me har alle impulsar me ikkje følger, og det er frigjerande å sjå at nokon ikkje lar seg sensurere av normar. Når sorga vert stor nok kastar ho samfunnet sine reglar for at etaten skal bli straffa slik han fortener. I dette tilfellet er etaten, staten, ein mann i dress. På dette planet vert kvinna berre  omtala som “ho”. Slik får forfattaren òg markert ein avstand til sitt eige liv, for her let ho galskapen ta over. Kor langt kan du gå?

Det er så mykje meir eg har lyst til å kommentere, men med tanke på boka si utvikling trur at det er best at eg lar vera. Tre av desse tinga: Bruk av pronomen. Havet. Fuglane.

 

Brit Bildøen, 2018. Tre vegar til havet. 
Du kan høyre eit intervju med forfattaren på NRK Bok.

Peer, no lyg du!

Eg har fått tak i eit eksemplar av Jon Fosse si omsetting av Peer Gynt. Han omsette (allernådigast) stykket til ei framføring på Det norske teatret i 2005. Då Samlaget tok kontakt for å gi ut stykket på nytt, takka han (allernådigast) ja. Omsettaren sitt etterord er sterkt prega av manglande engasjement for arbeidet. Ei meir fordelaktig tolking vil vera at han meiner at Ibsen skal lesast slik Ibsen skreiv det. Dette er eigentleg Jon Fosse som bearbeider Jon Fosse som har omsett Ibsen for 13 år sidan. Resultatet er ei lettare modernisert utgåva, tilpassa ei meir tradisjonell nynorsklinje enn utgangspunktet.

Resultatet er eit meir tilgjengeleg verk som for meg har ført til ei langt meir underhaldande og interessant lesing. For eksempel har eg vanlegvis sona ut når roadtripen tek til. Noko som er synd då dette utgjer både ein sentral del av stykket og ein god prosent av den fysiske boka. Eg har difor gått glipp av det mest underhaldande: Alle stikka til den nasjonalromantiske rørsla. Døme 1: Når Dovregubben finn ut at han ikkje kjem til å få ein einaste skilling frå Gynt går han til plan B, til “komedien. De søker i bladet nasjonale subjekt”. Døme 2: Ivar Aasen si gjesteopptreden som Huhu, direkte frå dårekista. Det er mogleg at Ibsen hadde vore mindre enn begeistra for å skulle lesast på landsmaal enn det eg er for å kunne lesa han på nynorsk.

Peer Gynt er ei harselering over den norske sjølvgodskapen som kom fram under nasjonalromantikken. Men sjølvgodskap og sjølvtillit går sjeldan hand i hand, så på trass av ein del negative reaksjonar har lesestykket vorte ståande som eit eksempel på noko grunnleggjande norsk. Og det er jo eigentleg ikkje så positivt. Men det at noko er negativt treng ikkje å tyda at det ikkje er sant. Å ta mot Peer Gynt-prisen må vera ei tvilsom ære. Stykket har satt seg i folkesjela, men satiren er gløymt.

I eit heilt fantastisk verk, Tretten taler på Grini (som eg har forferdeleg lyst på, i tilfelle nokon har eit eksemplar), samanliknar Francis Bull Peer Gynt og Brand. Han viser oss at Peer Gynt kan vera sjarmerande i fredstid, men at dei mange veikskapane vert farlege når ein må ta stilling til seg sjølv. Slektskapen med Peer er tydeleg, og nokre gonger ubehagelege. Ibsen hadde ein viss type nordmann i tanken då han skapte Peer Gynt.

Og for ein type, då. Ein som røvar brura berre for å sjå om han kan, for så å gå i gang med god, gamaldags slut shaming. Ein som lyg, går utanom, og tenker så mykje på seg sjølv at han gløymer kven han sjølv er. Ein som brukar livet sitt på å ikkje verta konfrontert med seg sjølv. Det er først når knappestøyparen kjem for å støypa han om at han innser at han må finna seg sjølv, men kor er han då?

Tidleg i stykket vert Peer Gynt forført inn i Dovregubbens hall. Der får han eit val. Han ser at den tosidigheita han heile tida flørtar med ikkje er like vakker blandt trolla, der alt er vakre forvrengingar av ei grotesk sanning. Han får valet: berre eit lite rasp i auget, så slepp han å sjå alt det stygge. Det er eigentleg overraskande at han spring vekk frå dette tilbodet, for jakta etter å bli stormann – konge – keisar! er jo sjølve krafta som driv han vekk frå mor Åse, Solveig, Anitra, seg sjølv. Ved å bevara synet takkar han nei til å bli kongsson i Dovregubbens hall. Med andre ord kan det vera ei grunnleggjande trong til å halde fast ved noko av seg sjølv, men kvar gong han vert tvungen til å sjå seg sjølv i auget går han utanom. Og utanom. Og utanom. Eller så er det eit mindre nobelt ynskje om å sleppa å ta val som ikkje kan reverserast. Det er nettopp Gynt si drivkraft: Å sleppa å ta val i håp om å nå fram til graset som heilt sikkert er grønare på den andre sida.

Stakkars kvinnene som ventar og ventar. Stakkars mor Åse som ligg i armod og freistar å finna grunnar til kvifor sonen har vorte slik ein løgnhals. Er det ho som har satt griller i hovudet hans med alle eventyra og skodespela dei underhaldt seg med medan dei venta på at far Jon skulle koma heim? Peer tenker lite på den vesle mor si, det er først når ho døyr at han kjem på at han i det heile har ei. Det same med Solveig, som sit og grånar på ein knaus medan han er på ein ti-tjue-tretti år lang roadtrip der han røyker vannpipe og forfører Anitra-er. Og Ingrid, ho vert kasta vekk så fort han har brukt ho.

Det er vanskeleg å sei glupe ting om Peer Gynt som ikkje allereie har blitt sagt, eg kjem difor ikkje til å prøva. Først og fremst er dette underhaldande lesing i ei svært høveleg språkdrakt. Viss du går rundt med ein påtrengande trong til å lesa Peer Gynt kan du godt byrja her.


Deprecated: Function get_magic_quotes_gpc() is deprecated in /home/2/e/eselore/www/wp-includes/formatting.php on line 4382
1 2