Tag: klassikar

Av måneskinn gror det ingenting

I dette innlegget kjem eg til å halde ein diskusjon med min yndlingsdiskusjonspartnar, altså meg sjølv. Viss du vert demotivert av lengda kan du få kortversjonen her: Av måneskinn gror det ingenting er ei sabla god bok, som fortener ein større status enn«den der abortboka».  Viss du har lyst til å lesa kvifor, og kanskje utvida diskusjonen slik at ho går mellom fleire enn meg og meg sjølv, kan du lesa litt meir her:

(ingen spoilers, eigentleg)

I Av måneskinn gror det ingenting møter me ein mann som er ute og søker etter ei kvinne han møtte tretten dagar tidlegare. Ho hadde blitt med han heim, og gitt han eit val: «(…)Du kan få kroppen min, eller sjelen min. Du kan velge. Når jeg ikke kan få begge deler, da velger jeg sjelen din. Kroppen er mye vakrere, sa hun. Medan ho anklaga diktarane for å prøva å gjera sjølv det stygge vakkert, ville ho fortelja ei stygg historie. Ho kallar ho banal. Lyttaren tenker: 

En menneskesjel er en ting, som bare har betydning for de som selv har en sjel. En stor del av menneskeheten har ingen. Og de som har en, tar seg vel i vare for å utlevere den. Det er derfor opplevelsen er så voldsom, når en ved et førstegangs møte kjenner berøringen av det man kaller et menneskes sjel.

Ho set seg ned, drikk seg full, og snakkar natta gjennom. Romanen er konstruert som ein monolog, avbroten av små sceneskildringar som visar oss korleis tida går og korleis intensiteten byggjar seg opp. Ho er sjuk. Ho har ei historie som forteljast, og det gjer ho med ein stadig veksande intensitet. Dette “førstegangs” møtet set spor, både hjå den som leitar etterpå, og meg som lesar. 

Kvinna vaks opp i eit gruvesamfunn, men ynskja seg vekk. Det var mykje snakk i bygda, og særskilt mykje om skam. I den fasa av livet vart ho overvelda av det vakre. Ho kunne sitja i store kyrkjerom med lukka auge og kjenna på orgelbruset. Mange trudde at ho var religiøs, men det var musikken som trakk ho til slike rom. Noko fekk ho likevel med seg: Presten harma om synd og utukt. Slikt vert straffa hardt, både i kyrkja og i bygda, og ho får eit rykte på seg. Etter ein dans slapp ho så vidt unna ein gut som prøvde å valdta henne, men han serverte bygda ei historie med ein annan ende. Det at den småheilage jenta frå kyrkja hadde lete seg forføra på dette viset var skandaløst nok til å få ryktet til å gå. Allereie her vert historia stygg. Avstanden mellom det skjønne ho alltid har søkt etter står i sterk kontrast til det stygge ho ynskjer å visa fram. Ho finn skjønnheita mange stadar: I musikken, i solidaritet med Kristusfiguren i kyrkja, som vendar eit anklagande blikk mot preikestolen der presten forkynner om rett og gale, og ikkje minst i den store kjærleiken. 

Når ho er sytten møter ho den tidlegare læraren sin, Johannes, og vert forelska. Han gjev henne alt ho vil ha – i løynd. Han tek ho med seg på ferie og let ho leika hus. Ho ser opphavet sitt frå utsida, og med forakt forstår ho kor stygg og skamfull bygda og familien er. Men sjølv den største kjærleiken har sine grenser, og Johannes vel henne vekk. Han giftar seg med Svanhild, med fin familie og eit plettfritt rykte. Eit smartare val dersom livsambisjonen din er å koma inn i kommunestyret (noko eg tykkjer er veldig, veldig artig). Den store lukka er over, og ei serie med ulykker følgjer. Ho vert gravid. Fleire gonger. Det er særleg abortskildringane som i si tid gav romanen ei sentral rolle i norsk kulturhistorie. Ho har ofte vore behandla som eit debattinnlegg, noko eg meiner er djupt urettsamt mot romanen sin kvalitet.

Dette er openbart ein roman som tek opp eit sentralt samfunnsproblem. Slik stiller ho seg utvilsomt i den realistiske tradisjonen, men det er eitt spørsmål eg skulle ynskja fleire stilte: Kva er eigentleg problemet her? I den delen av litteraturhistorien «folk flest» møter, altså norskundervisninga, referer (i den grad ho vert referert til) til romanen som «den der abortboka». Kva er det som vert sett under debatt? I kyrkjerommet ho gjekk inn i for å la seg omfamna av brusande orgelmusikk tenkjer ho følgjande om presten sine ord:

Hvordan skulle en allmektig og rettferdig Gud kunne tillate at Satan skapte kjærlighet hos en ung pike som ingenting galt har gjort, kan du si meg det? Kan du si meg det, du?

Å nei du. Det var ikke mye trøst i det som presten sa.

Han sa at utukt var den verste synd. – De syndene som menneskene ellers gjør mot hverandre, de, snakket han mindre om. Sladderen, småligheten, løgnen – giften som vi dreper hverandre med, den nevnte han ikke.

Vi dreper ufødte småbarn. Hver dag blir det drept ufødte småbarn, men det nevnte han ikke.

Hvem er det som dreper dem, tror du? Jeg skal si deg det!

Det er blant andre prestene. Det er alle dem som holder liv i den løgnen, at driftene er skapt av Satan og at utukten plutselig blir til kjærlighet, når folk blir gifte. Presten leser et ritual og sier amen mot erleggelse av noen kroner som heter gebyr, og så har Gud velsignet akten. Ja, da er den blitt plikt. Plikt, plikt, plikt hører du – for alt i verden ikke lyst.

 Kvinna vert dømd for ei rekke kvinnelege synder: påstått promiskuitet, graviditet, abort. Men den eigentlege synda her er dei syndene me alle begår dagleg: småsnakk, baksnakk, løgn. Ikkje berre overgår presteskapen og samfunnet elles dei største syndene, men forårsakar dei. Dette fokuset føler eg har vorte marginalisert i ein roman der aborten er eit symptom, ikkje ein årsak. Det er dette som gjer at eg tykkjer at boka fortener ein større lesarskare i dag òg. 

I dei mange forenklingane som vert gjort når ein snakkar om ulike litterære tradisjonar vert tendensromanen (= den som tek føre seg store samfunnsproblem) somme gonger sett opp som ein motsetnad til såkalla estetiske romanar. Eg-et kallar historia si banal. Nedreaas har vorte kritisert for å ha ein platt skrivestil (Sayéd 2016:19) . For det første meiner eg heilt personleg og subjektivt at dette er ei stilistisk god bok. Hakkande og gjentakande fortel eget si eiga forteljing på ein fragmentert og stadig meir intens måte, som speglar den febrilske trongen til å få fram det stygge. Viss forfattaren brukar klisjéar og banalitetar (noko eg er usamd i, men la oss seie at det er slik), kvifor kan me ikkje tillate eg-et å fortelja si eiga livshistorie på ein måte som framhevar desperasjonen hennar?

Sjølve tittelen er poetisk og forlokkande, men ho får snart meining. Søkinga etter det skjønne er eit klart motiv. Men, som kvinna gjentek igjen og igjen, er ikkje måneskinnet noko anna enn ein refleksjon av den livgivande sola. Slik får eg djup sympati med ho som heile tida leitte etter venleik og kjærleik, utan å få nokon av delane. 

Fleire har lese og meint noko om boka: Hedda (her og her),  Ellikken, Birthe, 

Kvifor går det alltid til helvete?

Brannfakkel: Eg. Hatar. Amalie. Skram.

I alle fall gjorde eg det i 2011.

Det er mange kjende byrjingar i dei norske klassikarane, men Sjur Gabriel har ein av dei mest kjende sluttane:

Fra den dag av drakk både mannen og konen på Hellemyren.

Kjapp litteraturhistorisk innføring før me går vidare: Naturalismen. Sjå for deg alt som kan gi bittesmå glimt av glede og livslyst, fjern så dette, og så har du verda slik naturalistane såg ho: Ein studie av menneskeleg elende. Dette var ein del av det moderne gjennombrotet, der kunsten fekk ei ny oppgåve. Han skulle ikkje lenger berre skildra det vakre og fullkomne, men setja samfunnsproblem under debatt. Mange protesterte høglytt mot denne typen sosialpornografi. For litt sidan (fleire månadar sidan, tida flyr når og så vidare) skreiv eg om Gengangere. Ibsen sine skildringar av menneskeleg forfall vart kalla syndige og sjukelege, men Amalie Skram kom han i forsvar. Ho sa at elendet allereie fantest, og det einaste Ibsen kunne vera skuldig i var å avdekka verda slik ho var. Dette var hovudoppgåva til både realistane og naturalistane, men for å seie det ekstremt banalt: Realistane ville visa verda slik ho var, men naturalistane ville finna ut kvifor ho hadde blitt slik. Amalie Skram byrja på ei vanskeleg forteljing, og starta å jakta etter årsaka til at det gjekk som det gjekk med hovudpersonen. Var det arv, lagnad? For å finna svaret måtte ho jobba seg bakover. Der fann ho Sjur Gabriel og Oline. 

I Skram sin tetralogi om Hellemyrsfolket forsøker ho ikkje å avdekka menneskeleg forfall, men å undersøke kvifor ting går som det går. Og spørsmålet om «kvifor» er grunnen til at eg kanskje kan tilgi henne den emosjonelle belastinga denne lesinga er. For du må vera ganske i vater for å kunna utstå forteljinga om korleis Sjur Gabriel går under. Gardsnamnet Hellemyren fortel oss om eit mindre enn ideelt grunnlag for gardsbruk og fisking. Sjur Gabriel er… bonde og fiskar. Kona, Oline, er stort sett gravid, full eller begge delar. Livet til Sjur Gabriel, kona og dei ungane som framleis er i live er hardt og vert stadig hardare. Kvar gong ein ser spor av den gleda og livslysta eg skreiv om i innleiinga veit ein at noko snart kjem til å gå til helvete. Skram skildrar dette i detalj, men med eit nøytralt og journalistisk språk som passar til oppgåva hennar. Ho skal finna, ikkje dømma. Men me får innblikk i karakterane sitt indre, mellom anna tankane til Sjur Gabriel om kvifor ting vart som dei er: 

… Men da han så var reist fra bygden og hadde tatt seg tjeneste mange mil derfra, var det som blåst av ham for bestandig. Av og til hendte det nok, at han drømte om det og våknet gjennemvåt av svette og måtte stå opp og tenne lys og ta seg en skrå for å få sove igjen. Men i de senere år var det blitt sjeldnere og sjeldnere. Hva skulle nu dette bety, at i kveld, som han satt der og tenkte på alt annet, denne gamle, lengst forglemte hendelse skulle komme frem og velte seg over ham som et mareritt. Var det Vårherre, som ville minne ham om hans forgagne synd og la ham forstå, at han ikke hadde glemt den? Var det derfor, han var efter ham med motgang og leielser på alle opptenkelige tanker?

Styr unna viss du vil ha ein happy ending.

Styr unna viss du vil ha ein happy noko.

Eg «hatar» ikkje Skram på grunn av kvaliteten eller innhaldet, men fordi dette er determinisme på sitt aller verste, og undergangen til Sjur Gabriel og Oline er uunngåeleg. Dette er andre gong eg les Sjur Gabriel, og det var berre fordi eg skulle forelesa om ho. Første gong eg las ho var då eg var student. Det var eit hardt semester, og då eg såg morgonsola stå opp over eit halvferdig eksamensoppgåve var det lett å spekulera litt i kvifor og korleis ting kan gå åt skogen, og her syt Amalie Skram for eit rikeleg refleksjonsgrunnlag. Tanken om å førelesa om boka åtte år seinare var mildt sagt latterleg. Eg har framleis ikkje tilgitt Skram for den tunge eksamenstida i 2011, men eg kan no justera meg til å seie at det er eit interessant prosjekt. Spesielt godt likar eg korleis Skram brukar språket til karakterane. Det kunne eg sagt mykje om (og det har eg og – you should have been there!), men dette innlegget har blitt langt nok. 

Konklusjon: Give Skram a chance. Forteljaren går inn som ein nøytral observatør, men skildringane er levande og handlinga rystande. 

… Eg har forresten kjøpt dei andre tre bøkene, så eg er på god veg til å tilgi henne. 

Om Gengangere og andre spøkelse

Det har vore stilt her, men det betyr ikkje at eg ikkje har lese. Noko av rein lyst, men ein del i jobbsamanheng, slik som dette stykket. Eg har ikkje hatt lyst til å skriva om dei før etter forelesingane. 

Gengangere er eit samtidsdrama frå 1881. Eit par stikkord før du sovnar: Incest, utruskap, dobbeltmoral, ein brennande barneheim. Vaken no? Godt. Ibsen er ikkje keisam!

I den første akta møter me Helene Alving, lukkeleg over at sonen Osvald har kome tilbake frå Paris, men Osvald er trøytt. Etter kvart viser det seg at han har fått ein sjukdom som har gått til hjernen. Ordet syfilis vert aldri nemnt, men det er brei semje om at det er nettopp dette Osvald har fått. Ein kjønnssjukdom som han kan ha pådratt seg sjølv gjennom det utsvevande kunstnarlivet eller som arv, sjølv om mora har jobba hardt for at Osvald ikkje skal arva eit øre etter far sin.

PASTOR MANDERS. Da Osvald kom der i døren med pipen i munnen, var det som jeg så hans far lyslevende.
OSVALD. Nei virkelig?
FRU ALVING. Ah, hvor kan De dog si det! Osvald slekter jo meg på.
PASTOR MANDERS. Ja; men der er et drag ved munnvikene, noe ved lebene som minner så grangivelig om Alving – iallfall nu han røker.
FRU ALVING. Aldeles ikke. Osvald har snarere noe prestelig ved munnen, synes jeg.

Osvald har høge tankar om far sin, men fru Alving veit noko anna. Ho kjenner til utruskap, eller kanskje overgrep, til fyll og rør. Ein gong forlot ho han, men etter overtaling frå pastoren, Manders, kom ho tilbake for å leva eit dydig liv saman med mannen ho ekta. Ho flyktar aldri frå fortida, og let difor fortida innhente både ho og Osvald.

Når ein høyrer namnet «Ibsen» går mange sine tankar umiddelbart til kostymedrama med størkna replikkar og ditto innhald. Då passar det seg å minna om at for eksempel det å driva dotter si ut i prostitusjon ikkje er heilt kosher i dag heller. Det er ei vanleg misforståing at Ibsen er så frykteleg gamaldags, sikkert litt fordi dei fleste stiftar og avsluttar kjennskapen med dramatikaren rett før planlegginga av russetida verkeleg tek fart. Gengangere er eit eksplosivt stykke, både når det kjem til dei strukturane som kjem fram – er dei ikkje gyldige i dag og? – og på det reint kjenslemessige nivået.

 I Gengangere tek Ibsen for seg friske tema som mellom anna arvesynd, laus seksualmoral og borgarleg dobbelmoral. I etterordet til denne utgåva skriv Tore Rem at dette var dåtidas sataniske vers. Han viser til ei veldig artig omtale, der Henrik Jæger meiner at stykket er patologisk og skriv at ein like godt kunne ha opna «Rigshospitalet mod en passende entré». Han vert skulda for å skildra all livets elende «berre fordi», stykket hadde ikkje nokon moralsk effekt eller verknad, og difor ingen funksjon utanom å visa det groteske og umoralske. I eit forsvar skriv Amalie Skram seinare at det ikkje er han som har skapa dette elendet, han berre viser det fram. Det lønner seg sjeldan å vera forut for si tid, sjølv ikkje for Ibsen, og stykket kosta han djupt. Det er kanskje vanskeleg å førestilla seg nøyaktig kor provoserande («patologisk») stykket var, men det er ikkje vanskeleg å bli gripen av dei stengsla dei fem ulike karakterane er fanga i. 

Mange meiner at medan Et dukkehjem viser ei som bryt ut av eit ulukkeleg ekteskap, viser Gengangere korleis det kan gå når ho vel å bli. Det tykkjer eg er interessant. Nora Helmer sin fridom var (og er i mange land) svært provoserande, men når Ibsen utforskar følgene av å ta eit anna val ser ein at konsekvensane av dette er mykje verre. Fru Alving prøver å flykta frå ekteskapet, men vert overtydd til å venda tilbake av moralens vaktar, pastor Manders. Når pliktkjensla til Helene Alving får henne til å bli verande, som ei god hustru, lar ho alt halda fram som før. Ingenting av det som foregår kan bli endra på, for ingen vedkjenner at noko er gale. Dei gamle spøkelsa, overtrua, handlingane, fedrene sine synder som «hjemsøker børnene». Ved å sjå på figurar som pastor Manders rørte Ibsen ved sjølve borgarskapet, ei innflytelsesrik gruppe som stort sett hadde fått gå i fred. Elles så kan ein berre sjå på fru Alving sitt dilemma eller Osvald si store tragedie, og la det vera det det er. Ein treng ikkje å analysera stykket for å nyta det (sjølv om det vert enno meir spanande då, helsing nerden).

Eg er glad i Ibsen. Det vil seie, eg er glad i dei realistiske samtidsdramaa og særskilt Vildanden. Peer Gynt er interessant (her kan du sjå kva eg skreiv om Fosse si attdikting), men meir interessant enn emosjonelt engasjerande. Samtidsdramaa stiller i ei anna klasse. Samtidsdramaa er framleis aktuelle og provoserande, men det er vanskeleg å sjå føre seg kor provoserande desse borgarlege dramaa faktisk varDet er mange ting å ta tak i med Gengangere, alle interessante, men dei fleste fordrar at du har lese stykket. Eg kjem difor ikkje til å gå inn på dei her, men ei utfordring viss du skal lesa det for første gong: Tittelen er ikkje tilfeldig. Det er mange formar for Gengangarar. 

Har du lese noko Ibsen av eigen, fri vilje? Er han aktuell? Er det noko å henta for dei som ikkje skal jobba med litteratur?