Tag: biografi

Else går til psykolog


I år har det meste av kjendis-Noreg gitt ut biografiar. Dei fleste i øverste sjiktet når det gjeld klamheit. Dette er ikkje ei slik bok. Else Kåss Furuseth går til psykolog. Og transkriberer. Og der har du utgangspunktet for eit modig og ærleg prosjekt. Me får følgja henne gjennom 30 terapitimar. Av omsyn til andre har ho fjerna noko av det som er utleverande, og det som står att er rått og sårbart. Motivasjonen bak er ikkje sjølveksponering, men ei bok som set fokus på mental helse og det å gå i terapi. Det er nett denne opeheita som er grunnen til at ho nettopp vann Årets navn i VG. Til avisa seier ho at ho bryr seg om å skapa «et samfunn hvor vi tåler hverandres smerte.» Smerte, det veit Kåss Furuseth ein del om.

Else sitt førre show, Kondolerer, låg tidlegare ute på NRK. Det er ubegripeleg at nokon klarar å laga god stand up av broren og mora sine sjølvmord, men i god humor er det òg rom for sorg og alvor. I boka ser me at ho strevar med å halde balansen mellom «komikken og kronikken», som ho seier. Else sin sjølvironi er på grensa til utstlettande, og psykologen kjeftar og utfordrar henne på dette. Me møter er ei vanleg, frisk dame som treng å arbeida med vanskelege hendingar. Ho snakkar særleg om korleis broren sitt humør og reaksjonar prega heile familien sitt liv. Etter kvart skiftar fokuset vidare til einsemd, vekt og overspising. Me vert kjende med ei dame som gjer grensesprengande ting og så unnskuldar seg, også når ho ikkje treng det.

– Nei. Unnskyld, jeg tøffa meg.
– Nei, du trenger ikke si unnskyld.

– Unnskyld.

Du trenger ikke si unnskyld for at du sier unnskyld.

– Beklager.

Det blir på en måte det samme.

– Hva da?

Beklager og unnskyld betyr det samme.

Eg trur at grunnen til at eg ikkje oppfattar det som utleverande er at det er reine transkribsjonar. Det er ingen miljøskildringar. Personskildringane kjem gjennom nokon av replikkane, men for det meste er psykologen ein hjerne utan kropp, eit hovud som hjelp Else med å forstå sine eigne tankar. Det er interessant å sjå korleis dynamikken mellom terapeut og pasient utviklar seg. Psykologen tolkar og korrigerer, men det er Else som gjer jobben. I samtalen kjem ho med refleksjonar kring det å gå i terapi, om terapien gjer henne dårlegare eller betre, og er det eigentleg så smart å gå så djupt i sin eigen hjerne? Tålar ho mindre enn andre? Kvifor vert ho så trist når ho snakkar ordentleg om ting?

– Du er opptatt av at det ikke er noe farlig å være trist. Men det jeg har vært opptatt av, hvis noen spør meg om dette med gener og arv og sånn, er å avvise ideen om melankoli hos meg sjøl. Det tristeste jeg har tillatt meg å bli er så trist som du blir av å høre på alle platene til Dybdahl på rappen. Føleri er en uting.


– Går det an å si at du ikke har så mye trening?

Psykologen leiter etter eit godt norsk ord for self compassion. Eg har ikkje funne noko. Han siktar til det å vera god og raus med seg sjølv. Det er kanskje ikkje så rart at han måtte til USA for å finna omgrepet, for det er ein lite norsk ting å halda på med. Dette er heller ikkje Else så god på. Eg trur mange kan kjenna seg att i sjølvforsvaret hennar. Med ein særegen humor, ispedd litt sjølvforakt, seier ho at ho har gått frå komikk til kronikk. Om det tenker eg at ho har vist at det går an å halda på med begge delar. Ho har i alle fall vore svært raus med oss andre.

Du och jag, Astrid.

Denne dagen, et liv. Av Jens Andersen.

Då Astrid Lindgren vart spurt om kva ho ville med forfattarskapet sitt, hadde ho svaret klart: Det er noko ein gjera: «Annars är man ingen människa utan bara en liten lort».

Sitatet kjem sjølvsagt frå Brødrene Løvehjerte. Eg les sjeldan (aldri) biografiar. Det får vera andre si greie. Eg har gjort eit aldri så lite unntak. Eg måtte verta betre kjend med mora til Brødrene Løvehjerte, Mio min Mio og Ronja røverdatter. Jada, Pippi etc., men det var bøkene som var viktige for meg, og det er jo eg som skriv.

Lindgren sa at det som kunne vera uhyggeleg for vaksne, kunne vera ein lukkeleg slutt for born. Karl døyr med Jonatan for at dei alltid skal vera saman, og Astrid meiner at det er dette som er barnet si lukke. Barnet si angst handlar ikkje om å døy, men om å vera åleine. Brødrene Løvehjerte vart kritisert å vera for uhyggeleg for born, til og med skulda for å oppmuntra til sjølvmord. Dette tenkte ikkje eg på då eg som åtteåring las og las og las. Det eg var lei meg for var at eg ikkje fekk sjå kva som var i Nangilima.

Døden representerer eit ukjent land. I Brødrene Løvehjerte får Kavring og Jonatan lov til å gå inn i desse landa saman. Dette var ikkje skummelt for Astrid. «Denne dagen, et liv» var eit motto som gjekk igjen i Astrid sitt liv. Ingenting varar evig. Livet var så spanande og fullt av innhold at ho ikkje rakk å grua seg til døden. Ho såg på døden som ein «raskt forbigåennde meningsløshet» som burde fylles med innhold.

Astrid sitt liv bar på mange sorger. Noko kunne aldri gjerast godt igjen. Ho mista mange. Ho vart gravid med ein gift mann og måtte plassera sonen sin hjå ein dansk fosterfamilie. Ho gifta seg med ein snill mann som drakk seg i hel. Det var eit par skandaler, men dei kan du lesa deg til sjølv. Men om livet var prega av mange ulukkelege hendingar, fekk eg ikkje inntrykk av at det var eit ulukkeleg liv.

Sjølv om ein (i mi meining) kan ta forfattaren ut av teksten, er det vanskeleg å ta tekstane ut av forfattaren. Det er mange bilete i boka. Ho hadde alltid hadde det same uttrykket: haka litt opp, eit løfta augebryn over studerande auge. Litt trass, litt glimt. Ho var så cool. Kompromisslaus. Ei du ikkje køddar med. Sjølv om mange prøvde. Ho var ei av dei første i Vimmerby med kort hår. Ho var ei businesskvinne som nytta kontaktane sine. Ho visste å bruka dei nye media til sin fordel. Ho kunne ein heil del om businnes og PR, og hadde fleire verk på samvitet som ho slett ikkje var stolt av. Alt er tilgitt. Mange av bøkene hennar ber preg av kompromissløysa hennar og det at ho alltid skreiv på borna sine premissar. Dei vaksne tankane rundt bøkene var irrelevante.

Eg trur alle barn i Norden har eit forhold til Astrid Lindgren. Og i mange andre land, tenk kor fantastisk at Pippi finst på arabisk! Ho har gitt oss inspirerande, vakre og vonde historiar, med born som er sterkare, modigare og meir oppfinnsame enn nokon andre. Kanskje kan det lesande barnet verta slik? Uansett om det er slik eller slik, finst berre «sakar man måste göra även om det är farligt. Annars är man ingen människa utan bara en liten lort.»

Du kan høyre min personlege favoritt, Mio min Mio, som høyrespel på NRK.