Category: Ukategorisert

Else går til psykolog


I år har det meste av kjendis-Noreg gitt ut biografiar. Dei fleste i øverste sjiktet når det gjeld klamheit. Dette er ikkje ei slik bok. Else Kåss Furuseth går til psykolog. Og transkriberer. Og der har du utgangspunktet for eit modig og ærleg prosjekt. Me får følgja henne gjennom 30 terapitimar. Av omsyn til andre har ho fjerna noko av det som er utleverande, og det som står att er rått og sårbart. Motivasjonen bak er ikkje sjølveksponering, men ei bok som set fokus på mental helse og det å gå i terapi. Det er nett denne opeheita som er grunnen til at ho nettopp vann Årets navn i VG. Til avisa seier ho at ho bryr seg om å skapa «et samfunn hvor vi tåler hverandres smerte.» Smerte, det veit Kåss Furuseth ein del om.

Else sitt førre show, Kondolerer, låg tidlegare ute på NRK. Det er ubegripeleg at nokon klarar å laga god stand up av broren og mora sine sjølvmord, men i god humor er det òg rom for sorg og alvor. I boka ser me at ho strevar med å halde balansen mellom «komikken og kronikken», som ho seier. Else sin sjølvironi er på grensa til utstlettande, og psykologen kjeftar og utfordrar henne på dette. Me møter er ei vanleg, frisk dame som treng å arbeida med vanskelege hendingar. Ho snakkar særleg om korleis broren sitt humør og reaksjonar prega heile familien sitt liv. Etter kvart skiftar fokuset vidare til einsemd, vekt og overspising. Me vert kjende med ei dame som gjer grensesprengande ting og så unnskuldar seg, også når ho ikkje treng det.

– Nei. Unnskyld, jeg tøffa meg.
– Nei, du trenger ikke si unnskyld.

– Unnskyld.

Du trenger ikke si unnskyld for at du sier unnskyld.

– Beklager.

Det blir på en måte det samme.

– Hva da?

Beklager og unnskyld betyr det samme.

Eg trur at grunnen til at eg ikkje oppfattar det som utleverande er at det er reine transkribsjonar. Det er ingen miljøskildringar. Personskildringane kjem gjennom nokon av replikkane, men for det meste er psykologen ein hjerne utan kropp, eit hovud som hjelp Else med å forstå sine eigne tankar. Det er interessant å sjå korleis dynamikken mellom terapeut og pasient utviklar seg. Psykologen tolkar og korrigerer, men det er Else som gjer jobben. I samtalen kjem ho med refleksjonar kring det å gå i terapi, om terapien gjer henne dårlegare eller betre, og er det eigentleg så smart å gå så djupt i sin eigen hjerne? Tålar ho mindre enn andre? Kvifor vert ho så trist når ho snakkar ordentleg om ting?

– Du er opptatt av at det ikke er noe farlig å være trist. Men det jeg har vært opptatt av, hvis noen spør meg om dette med gener og arv og sånn, er å avvise ideen om melankoli hos meg sjøl. Det tristeste jeg har tillatt meg å bli er så trist som du blir av å høre på alle platene til Dybdahl på rappen. Føleri er en uting.


– Går det an å si at du ikke har så mye trening?

Psykologen leiter etter eit godt norsk ord for self compassion. Eg har ikkje funne noko. Han siktar til det å vera god og raus med seg sjølv. Det er kanskje ikkje så rart at han måtte til USA for å finna omgrepet, for det er ein lite norsk ting å halda på med. Dette er heller ikkje Else så god på. Eg trur mange kan kjenna seg att i sjølvforsvaret hennar. Med ein særegen humor, ispedd litt sjølvforakt, seier ho at ho har gått frå komikk til kronikk. Om det tenker eg at ho har vist at det går an å halda på med begge delar. Ho har i alle fall vore svært raus med oss andre.

Sci fi og sølvfolie

Ikkje eit reisebrev, men ei tilråding.

Av og til treng ein ein lesesal, og av og til er ein i Oslo, og av og til skjer begge delar samtidig. I dag var ein sånn dag. For å få max utbytte av å vera turist stakk eg innom Nasjonalbiblioteket for å lesa om komediar og tragediar. I tillegg til sånne fine pultar i mørkt tre med grøn bordbeskyttelse hadde dei ei fin-fin utstilling om science fiction, Science fiction – fra Gutenberg-galaksen til cyberspace. Dei byrjar med byrjinga. På et lag av fløyel låg ei side frå Gutenberg-bibelen (!), omringa av temariktig sølvfolie. Det er starten av boka om profeten Esekiel, der han har eit syn av det nokon seinare meiner er eit romskip. Slik vart Bøkenes bok eit uventa startskot til ei utstilling som handlar om sci fi frå Bibelen til Holberg til Supermann.

Eg jobba (i starten noko motvillig) litt med science fiction som student. Science fiction er meir enn romskip, og den delen eg er mest interessert i vert ofte kalla soft sci fi. Tenk sosiale strukturar à la Fahrenheit 451 og The Handmaid’s Tale. Det er ikkje eigentleg ei omskriving av samfunnet, men eit eksperiment der ein vel ut enkelte samfunnstrekk og visar dei i sin ytste konsekvens. Sci fi førekjem gjerne som dystopiar, og kan spegla og/eller endra måten me oppfattar oss sjølve i verda på. Eg veit ikkje heilt kva det er som gjer dette mogleg, men utstillinga sette i gang ein del tankar.

Her kan de mellom anna sjå ulike utgåver av Niels Klims underjordiske reise, omgitt av passande sølvfolie. Niels Klims vert av mange rekna som Nordens første sci fi-roman. På 1700-talet var Danmark-Noreg underlagt streng sensur. Ein kunne ikkje kritisera makthavarane. Eg veit ikkje om det var direkte straffbart, men bøker med kritikk av konge/kyrkje/stat (meir eller mindre det same) vart aldri utgitt. Holberg, den sniken, gjorde fleire grep for å sno seg unna denne sensuren. Fritt etter eige minne:

  • Boka er opphavleg skriven på latin (Nicolai Klimii iter subterraneum)
  • Boka vart gitt ut i Tyskland og slapp sånn unna sensuren i Danmark-Noreg
  • Og det mest avgjerande for oss, eller for sci fi-en: Ein openbar kritikk av kongen og riket var ikkje mogleg, uansett kor latinsk og utanlandsk ein gjorde det. Difor måtte ein kle inn kritikken i ei anna ramme. Niels Klim dett ned i eit hol i bakken, og støter på ein heil del ulike samfunn. Gjennom å skildra desse samfunna med ein lett absurditet, får Holberg formidla eit kritisk sin på det norsk-danske samfunnet – utan å kunne bli skulda for å gjera det.

Ganske frekt! Og det likar eg, sjølv om eg elles kan styra begeistringa for 1700-talslitteratur tykkjer eg at dette er artig. Då var det veldig spanande å sjå fleire utgåver på rad, med vakre illustrasjonar og på ulike språk. Det er lett å sjå at dette er påkosta. Dette var Holberg sin einaste roman.

Eg fekk og sett verdas første sci fi-film: Le Voyage Dans la Lune (1902). Filmen er på ca. eit kvarter og inkluderer mykje veiving med armar og bein, men ho er ganske morosam og estetisk spanande.

De kan sjå filmen her på Jutub. 

Science fiction, inkludert soft sci fi, vert sett på som ein moderne, teknologiorientert sjanger. Då er det kult å sjå korleis dei har jobba med sci fi i 1741, 1902 og 1953. Det viser oss at sjangeren er eit uttrykk for noko langt meir menneskeleg enn teknologijaget. I sci fi og fantasy finn du eit uforløyst potensial, ein måte å utforska ulike løsyningar på. Kva kan The Handmaid’s Tale sei om samfunnet vårt? Kva med The Hunger Games? Sjølv om ikkje alle bøker vert skrivne som kritikk fortel det noko om kva menneske tenker på, drøymer om og fryktar. Då er det spanande å verta minna om at det ikkje var så annleis i 1741, sjølv om den materielle verda såg veldig annleis ut. Utstillinga var forfriskande, og eg gjekk ut med ny inspirasjon og eit sterkt behov for å leita opp Lanterne-bøkene til Bing og Bringsværd. Eg fekk jobba litt òg, altså.

Eg veit at nokon av dykk les mykje sci fi, medan andre helst held seg unna. Kva er forholdet ditt til denne sjangeren? Kva er den beste/dårlegaste sci fi-romanen du har lese?

Dette er ei bok.

Og viss du lurer på korleis dette kan bli ei bok kan du godt følga @snaplioteket, for i dag (søndag) får du sett ein liten tutorial på korleis du kan laga denne og meir avanserte bøker til nytte, hygge… og kanskje julegåver.

Det er mogleg at det vert lagt ut tutorial, men eg lovar ingenting.

Ønskeglobusen

Av og til lurar eg på om eg er ein kald fisk. Eg græt nemleg sjeldan av bøker. Men denne boka, den burde koma med ei åtvaring. I dag har eg innvilga meg sjølv¹ ein sånn grådag der ein berre tek med seg dyna ut på sofaen og les. Og det passa godt, for då vart det ingen heime som kunne høyre meg snufsa meg gjennom Det magiske hjertet.

Charlotte, Roberta si bestevenninne, vart føydd med ein alvorleg hjartefeil. Ho vert dårlegare og dårlegare, heilt til det berre er eit nytt hjarte som kan redda henne. Men kor kan ein få tak i eit slikt hjarte? Roberta er rådlaus heilt til morfar Horatio, som har vore sjømann og sett litt av kvart, tek henne med på auksjon. Der ser dei ein rar, gamal globus. Morfar Horatio seier at den er magisk. Viss du tenner lyset i globusen vil lysstrålen få sitt eige liv. Du må få tak i jord eller vatn frå alle dei fem landa stråla skin på: Israel, Japan, Tadsjikistan, Brasil og Antarktis. For dei er begge sinte på og redde for døden:

ROBERTA OG CHARLOTTES DØDSLISTE
Hvorfor døden er så grusom

Fordi den varer så lenge.
Fordi man kanskje blir glemt etterpå.
Fordi foreldrene våre – og mange andre – blir kjempetriste.
Fordi det kanskje er vondt å dø.
Fordi man ikke vet hva som skjer etterpå.
Fordi døden kan komme når som helst.

For hundre år sidan las eg ei bok eg aldri har gløymt. Landet der tiden var borte er ei fantastisk forteljing om Lise. Bestevenninna har akkurat døydd, og Lise er sint. Ho vil ikkje verta vaksen. Ho vil ikkje at verda skal gå vidare. Når ho hoppar frå eit epletre, vert ho i staden henta av ein gribb. Han tek henne med til eit land der tida nullstillar seg sjølv kvart år. Tida går ikkje vidare. Ingen vert vaksne. Då eg las om Det magiske hjertet tenkte eg at boka måtte likna på Klaus Hagerup sin roman. At det skulle handla om død, frykt, sorg, magi.

Eg trur det var ordet «magisk» som fekk meg til å gå ut frå ein heil del ting: Dette skulle handla om parallelle verder og magiske redningsoppdrag. Slik er det å vera ein dum vaksen (eg meiner ikkje at eg er dummare enn andre vaksne, men at av og til er me vaksne ganske dumme). Roberta skal ynske seg at Charlotte skal få feira nittiårsdagen sin. Ho må finna ut korleis ein skal få tak i nokon som kan ta med seg vatn heilt frå Antarktis og Tadjukistan, medan Charlotte vert dårlegare og dårlegare. Eg venta på at gribben skulle koma og ta Roberta med på eit magisk eventyr der alt ordna seg, men det er ein annan magi som verkar i denne boka.

Det er eit par bøker frå barndomen som eg ikkje gløymer. Klaus Hagerup og Jostein Gaarder står bak dei fleste av dei. Eg har lese eit par av kriminalromanane til Kristina Ohlsson (det held med den fyrste, dei andre vert dårlegare og dårlegare), men denne sjangeren kler henne langt betre. Ho skriv tydeleg om store kjensler, og ikkje minst skriv ho til ei målgruppe ho kjenner og respekterer. Eg trur at denne kan vera ei sånn bok for nokon som Landet der tiden var borte er for meg. Dette er ei sånn ordentleg god bok. Den kan vera ekstra god for born og yngre ungdom som må takle sjukdom og frykt, men det er ei spanande historie som vil passa til alle. Vil Roberta få ordna alt i tide?

Og for vaksne kan det vera alt dette. Men sørg for at du er heime åleine først.

Leseeks.

¹Ikkje jobbskulk altså, eg arbeider deltid.

Presens Maskin

Det er 1998. Under ein kvit syrin sit Anna og les dikt. Laura på to og eit halvt år prøver å koma seg fram på trehjulssykkel. Anna skal lesa om trädgårdar, men les feil. Når ho i staden les tärdgård vert det skapa eit parallelt univers der tärdgården finst. Og Laura, ho finst berre i det universet. Anna får ei merkeleg kjensle av at det er noko som manglar, ho må ringe mora for å høyre om ho eigentleg har eit barn, ho trur at ho har hatt eit slag. Laura er borte, men veks opp i sitt univers. Dei har slutta å eksistera for kvarandre. Noko kjem til syne som i eit déja vu, eller i ei kjensle av at noko er gløymd.

Anna er interessert i det abstrakte elementet i språket. Ho skriv om grammatikk i si ytste meining, på det punktet grammatikk handlar meir om filosofi enn grammatiske eigenskapar.

I lingvistikken er det to ytterkantar:

  1. Tanken skapar språket. Vidare: Språket er eit uttrykk for dei tankane me instinktivt har, men ikkje får realisert gjennom ytringar før språket lekamleggjer tanken.
    2. Språket skapar tanken. Vidare: Ein kan ikkje tenka dei tankane ein ikkje har eit språk for å tenka, altså oppstår tanken når språket kjem til. Dette kan ein forstå slik at sjølve verda vert til fordi språket synleggjer ho for oss.

Hovud har eksplodert av mindre.

I alle fall. Utan at Anna veit det sjølv har feillesinga hennar utløyst to verder og to presens. Øyehaug skriv om korleis mor og dotter nesten kryssar kvarandre: minnet om ein blom, eit pianostykke. Den eine veit ikkje at ho manglar ei mor, den andre veit ikkje at ho manglar ei dotter.

(…) her har eg vore før, kjenner ho, og det ho opplever, er som vi alle forstår eit déja vu, det er som om ho er seg sjølv og ein annan person samtidig, ho har vore akkurat her. Og det har ho jo. Ho berre veit det ikkje. Her budde ho til ho var to og eit halvt år, med Bård og Anna, i eit anna univers, heilt til Anna ein lagnadstung dag altså las feil ordet ”trädgård” i ei diktsamling, og ein ”tärdgård” slukte Laura ute i hagen, og i tillegg medvitet om henne, samstundes som tärdgården med Laura i lukka Anna ute, og dei to versjonane av universet har oppstått, og Laura heldt fra med å bu i leiligheita i nokre månadar, med berre Bård, til Sara kom og dei flytta saman til Sandviken, men ingenting av dette hugsar Laura, ho står berre her og føler at ho opplever eit déja vu, ho har stått på akkurat denne flekken, ho har sett over til akkurat den butikken, og ho har ikkje sett plastposane på kjøkkenbenken som går langs vindauget og vender ut mot butikken, men ho kjenner rørsla i hendene, hjartet hennar bankar, ho ser ut vindauget i det andre vesle rommet som stova er laga av, ho ensar at Karl Peter og meklaren står borte i eit hjørne og peikar på noko, men først og fremst ser ho den kvite syrinen som veks utanfor balkongdøra og blømer kvitlysande. Ho veit brått intenst at ho kjenner den syrinen. Dette er ein syrin ho har sett vaie utanfor eit vindauge før, det er den same syrinen, ho veit alt her. Dette er syrinen.

Øyehaug gir oss fleire populærvitskapelege eksempel for å illustrere eit vanskeleg utgangspunkt. Desse skal eg ikkje dela med dykk. Sidan boka for meg er litt av ei gåte, vil eg ikkje gje dykk svara før de har lese ho sjølv. For det tykkjer eg at de skal.

Nokon vil nemleg at alt dette skal verta fortalt. Forteljaren skriv om korleis Anna og Laura sine liv går vidare utan at dei veit at dei nokon gong har kjent kvarandre. I håp om at dei i ei fjern tid skal verta funne, legg ho papira i ei myr. Etterkvart som ho vert synlegare, vert ho òg meir desperat.

Eller vent! Om vi grip fast om kantane på kapittelet (som er skålforma), bøyer oss fram og kikar ned i det, får vi auge på noko som lir fram og tilbake der nede, som om det dinglar i enden av ein tråd. Det er rundt som ein curlingstein, og det blenker, det liknar (synest vi) fullstendig på tyngdekraftspendelen i blank bronse som heng i Griffith Observatory i Los Angeles, som roterer sakte fram og tilbake og viser at jorda aldri står stille, som om han pendla med lukka sitt skin og sorga si tyngde, som ei klokke.

Ho er allvitande, men er ho truverdig? Denne galskapen (det er er ikkje det same som at det ikkje er sant) er noko av det som fascinerer meg mest med denne romanen. Forteljaren mistar gripet om både forteljinga og røynda, og det er noko ho så gjerne vil at vi skal få med oss. Eg har mine tankar om kva ho ventar på, men på grunn av nemnde gåte skal eg ikkje spekulera for mykje her. Eg trur at eg set romanen i eit meir komplisert lys enn det ho fortener. Språket til Øyehaug gjer det forståeleg, og ho gir ein del populærvitskaplege eksempel for å illustrera det ho meiner har skjedd idet dei to parallelle universa kom til. Det er ei interessant utforsking av korleis språket formar verda, gitt at språket eig et slikt potensial. Det er i tillegg ei god fortelling som klarar seg godt på eit tolkingsfritt plan.

Søndagsutdrag: Forvandlinga og andre forteljingar

Skald forlag gir ut nye omsettingar av gamle klassikarar. Ein skal ikkje døma boka etter osv, men nokon har faktisk gjort dette. Bokserien vann gull i Årets vakreste bøker 2018. Legg til at omsettingane er til nynorsk, så skjønar du kvifor eg er begeistra. Viss nokon har tenkt å gje meg julegåver kan eg sei at eg har Frankenstein og Forvandlinga i hylla, og så kan de gjera som de vil med den informasjonen.

Utdraget er frå novella Forvandlinga:

Då Gregor Samsa vakna i senga si ein  morgon av urolege draumar var han forvandla til eit kryp. Han låg på den panservorne harde ryggen sin og såg, når han lyfte litt på hovudet, den kvelvde brune buken sin delt opp i stive bogeforma valkar til ei høgd sengeteppet var ved å glida ned av og berre såvidt klarte å verta liggjande på. Dei mange små beina hans, ynkeleg tynne jamførde med omfanget hans elles, flimra hjelpelaust framfor augo hans.

I antologien kan du og lesa Dommen, Ein landsens lækjar, Framfor lova og Ein draum. Sjølv har eg berre lese Prosessen, og det er mange år sidan. Eg har litt låg toleranse for det absurde, så novelleformatet er ei passe dosering for meg – jf. Petersburgnoveller.

 

Du finn fleire smakebitar hjå Astrid Terese. 

 

Nøkkeroser: Hovudet over vatnet

Nøkkeroser er forførande vakre, men under vassflata har dei lange røter som kan kveile seg rundt deg, slik at du aldri meir får hovudet over vatnet. Eg-et i Nøkkerosene vaklar mellom sjuk og frisk. Ho har flytta heim til foreldra sine for å avlasta søstera, si næraste pårørande, etter lang tids psykisk sjukdom. Romanen – viss det er ein roman – er ei samling med korte observasjonar og tankerekker. Det er ubehageleg å ta del i eg-ets fragmentariske tankekøyr, der ho distansert kjem med lause og springande assosiasjonar til ei verd ho ikkje ser på seg sjølv som ein del av. Ho tenker på litteratur, familieliv, kvardagsliv, deltidsjobben på sjukeheimen, andre verdskrig, mora si jakt etter brunsniglar. Du vert trekt inn i eit sinn som strevar med å halde seg sjølv samla.

Jeg har fortsatt mistro til språket mitt. Jeg tror ikke det virker som det skal lenger. Jeg er ganske sikker på at språket mitt skjuler seg. Et passivt språk som heller går i dekning enn å konfrontere virkeligheten som stadig kaller på det. Men det å gå i dekning er ikke nødvendigvis det samme som å lyve. Og det er ikke sikkert at man går i dekning fordi man lyver. Jeg ser for meg et språk som vender ryggen til for å beskytte seg, men også for å vise motstand mot noe som alltid er større og mektigere; hva det er, vet jeg ikke sikkert.

Språket virker ikke som det skal lenger. Dei korte kapitla, ofte berre eit avsnitt, er som tankekøyr, der eg renn over av sjølvforakt. Den manglande sjølvkontrollen og den runde kroppen og leitinga etter den avskyen folk er nøydde til å kjenna når dei ser på henne.

Og når me er inne på det med språk: Dei korte kapitla i Nøkkerosene er tynga av meining, og om ein skal leite etter veikskapar kan ein finne det her. Det er ingenting veikt med språket, men det kan bli litt mykje av det gode. Det fortetta språket er dessutan i overkant repeterande. Dette er eit stilistisk val, og mine tankar om dette handlar nok meir om smak og behag enn litterær kvalitet. Forfattaren sin bakgrunn som lyrikar er godt synleg, og det er lite trulig at ho har hatt stilistiske uhell. Somme gonger overskygger den språklege kvaliteten innhaldet. Språket og oppbygginga er altså ikkje for alle, men Guddal opnar eit vindu inn til eit gjenkjenneleg rom:

Det er ingen i hodet mitt som tenker, ingen andre enn meg. Lyden av moren min som romsterer i etasjen over – kanskje stryker hun fortsatt tøy, eller hun pakker de siste tingene før avreisen i morgen tidlig, eller hun gjør seg klar for å gå til sengs – bekrefter dette. Noe skraper mot gulvet, en stol flyttes på, en koffert settes ned; disse små intervensjonene fra en ytre virkelighet avbryter tankene mine nede i kjelleren slik at de penses over på nye spor. Hjernen er som et tomt godstog lenket til rustne jernbaneskinner, andpustent arbeider det seg gjennom natta; her fraktes ingenting annet enn spøkelser.

Det er vanskeleg å lesa om eit så lukka sinn. Eg framstår som ein statisk person, og ho tek avstand til den plassen ho tek i verda. Du (eg) føler ikkje omsorg for eg-et, og det er frustrerande. Ho lengtar etter å forflytte seg reint fysisk. Kanskje er det håp, kanskje vil godstoget stoppa. Eg håper det. Kort bok, god lesing.

Sjå gjerne innom Beathe og Eli. Det er interessant at tre personar har lagt merke til så ulike ting i ei så lita bok. Eg trur det er oppbygginga, som eg var kritisk til for få avsnitt sidan, som gjer dette mogleg.

Utdrag: Vegetarianeren

Av og til bruker eg god tid når eg vel bøker. Eg veg ulike faktorar mot kvarandre. Interesse, timing, kvalitetar. Andre gonger er grunnlaget enklare: får boka plass i veska mi? Dette er ei slik bok. Eg fekk boka frå forlaget. Det er grunn til å vera skeptisk når ein vel ei bok ut frå det fysiske formatet, men der og då vart det slik. Plutseleg sat eg på bussen i turkis jakke, med gul sekk, gult skjerf og gul bok. Eg likte det eg las.

Kona, som ifølgje mannen sin har middelmådigheit som framste eigenskap, har eit grotesk mareritt som gjer at ho vert vegetarianar. Det er tydeleg vanskeleg å takla at ho har fått eit personlegdomstrekk. Så langt/så kort er det engasjerande å lesa om ein vanskeleg situasjon frå synsvinkelen til ein så sjåvinistisk og usympatisk mann:

Før hun ble vegetarianer, hadde jeg aldri tenkt på min kone som bemerkelsesverdig. Første gangen vi møtte hverandre, syntes jeg ikke hun var tiltrekkende engang, for å være helt ærlig. Hun var hverken høy eller lav, håret var klippet i en bob som var hverken kort eller lang, hun hadde tørr og gulaktig hud, svakt utstående kinnben, og hun gikk i fargeløse klær som om hun var redd for å skille seg ut. I et par helt enkle, svarte sko kom hun gående mot bordet der jeg satt og ventet. Skrittene var hverken hurtige eller langsomme, bestemte eller nølende.

Jeg giftet meg med henne fordi, på samme måte som jeg ikke følte noen nevneverdig tiltrekning til henne, jeg heller ikke kunne se noen nevneverdige mangler. Jeg oppdaget ingen livlige, vittige eller kultiverte sider ved henne, og den lunkne personligheten hennes gjorde meg bekvem. JEg behøvde ikke å anstrange meg og late som om jeg var belest for å kunne kapre hjertet hennes, hun gjorde ikke noe stort nummer utav det hvis jeg kom for sent til en avtale, og det var ingen grunn til å sammenligne meg selv med menn i moteblader og føle meg utilstrekkelig.

Vegetarianeren, Han Kang (2018).

Du kan lesa fleire smakebitar her. 

Berøring

Det har vore eit produktivt år for psykolog Peder Kjøs. Han har fleire sendingar og publikasjonar på samvitet: Podcasten Hos Peder (bra!), sesong 2 av Jeg mot meg (FANTASTISK!!!), og no boka Berøring. Sjølv om han aldri har handsama kropp og sjel som to forskjellige einingar, går han no ordentlig inn i dei ulike sidene ved ved å føle.

Når me rører ved oss sjølv og ved kvarandre er det fleire årsakar og verknadar. Me regulerer og formidler inn- og uttrykk. Med berøring kan me visa kjærleik og sinne. Ved å ikkje ta på noko(n), kan me visa respekt og avsky. Dette krevar tolking, men kan me eigentleg vera sikre på at tolkingane er riktige?

Kjøs kriv om eit interessant eksperiment, der testpersonar vart skilde av eit forheng. Dei skulle formidla ulike kjensler (sinne, kjærleik, sjalusi…) ved å stryka den andre på armen. Merkverdig ofte tippa testpersonen rett. Den onde ridder Kato (Mio, min Mio) har eit hjarte av stein og ei klo av jern. Når han skjønar at slaget er tapt, ber han Mio om å stikka sverdet djupt inn i det hjartet han har levd med så lenge. Han gjort inn- og utsida urørleg, og det er ikkje lenger til å halda ut.

I berøringane ligg ikkje berre potensialet til å formidla, men til å forandra. Og slik har det vore heilt frå starten av:

Seks uker etter unnfangelsen, da du var halvannen centimeter lang og veide ett gram, begynte sansecellene i huden din å registrere inntrykk. Den første hjerneaktiviteten, og dermed de første erfaringene dine, var behandlingen av disse sansningene fra kroppens yttergrense. Hjertet hadde slått i tre uker. Hendene og anlegg til øyne og øre begynner å ta form. Nå begynner du å merke en skillelinje mellom deg selv og resten av verden. Fra da av har du en utside og en innside.

Følesansen er den første me utviklar, og det er grunnlaget for alle erfaringane våre. Det er denne sansen som gjer at me saman med mor kan regulera temperatur og hormonar til eit ideelt nivå. Premature barn skil ut færre stresshormon når dei får ligge hud mot hud. Kenguruomsorg vert nytta som eit medisinsk tiltak. Forfattaren er på sitt beste når han undrande set medisinske fakta opp mot eigne erfaringar. Følelsansen hjelper oss til å verta ein virkande del av noko anna enn oss sjølv. Gjennom vitskapelege eksempel, kulturelle referanser og eigne observasjonar skapar Kjøs eit rom for undring.

Den første delen handlar om dei formande berøringane, og for meg var dette heilt klart mest interessant å lesa om korleis berøringa er eit heilt grunnleggande trekk ved den menneskelege utviklinga. Det er noko poetisk over dette. Han undersøker sjølvsagt fleire sider: seksuelle lyster (ikkje overraskande mykje Freud, som eg personleg tykkjer er litt snork), korleis psykologen stiller seg til berøring i ein terapeutisk situasjon, tortur, religion, og til slutt tabuet og trongen ved å røra ved dei døde. Sirkelen er slutta. Han vekslar mellom det personlege og det akademiske, og språket kan vera litt vaklande når han skiftar fot. Teksten er altså noko ujamn som tekst, men jamt over god lesing. Boka er såpass vellukka at det hadde vore fint om tittelen på omslaget på var større enn namnet på forfattaren, men det har han neppe bestemt sjølv.

 

Statleg abort: Tre vegar til havet

Eit kvinneliv er først hysterisk å passe på at ein ikkje blir gravid, og så enda meir hysterisk prøve å bli det.

Tre vegar til havet er ei forteljing på tre plan. ”Ho” (Kroppen), ”kvinna” (Staten) og ”eg” (Eksilet) er i ulike fasar av sorga over ein avslått adopsjonssøknad. Det er tre vegar til havet, og det er tre fasar i livet som alle fortel om den tapte kampen, ”denne endelege, statlege aborten”.

I denne eine fasa, ”Kroppen”, har forfattaren henta frå eigne erfaringar. Ho og mannen fekk òg avslag på adopsjonssøknad på grunn av for høg alder. I romanen var avslaget ei skjønnsmessig vurdering. Paret tek difor saka vidare til retten. På dette planet får me innsyn i breva Kroppen får frå Bufetat. Dette er autentiske dokument frå forfattaren si sak. Det openbart personlege og private vert gjort om til ein klinisk rettsprosess. Byråkratiet står i vegen for potensialet til glede. Kontrasten mellom Kroppen sitt faktiske problem og det påfølgjande problemet (byråkratiet) er interessant. Ho vil. Ho er eit tomt skal. All sorg og potensial for glede vert lagt i kampen mot den etaten som står i vegen for løysninga. Det er ikkje ein kamp mellom Kroppen og kroppen, men mellom Kroppen og byråkratiet. 

Ho vert redusert til ein kropp:

For eit drama det er i grunnen, å lev i ein kvinnekropp. Syklusane køyrer karusell med henne, hormonane herjar med kjenslene hennar, smertene innhentar henne kvar månad, tvinger henne ned i kne. Men det store dramaet litt i om ho er fruktbar eller ikkje, og viss ho er det, om ho kan eller vil gjera noko med det.

Deretter møter me Staten. Ho går målbevisst fram med ein død katt i trillekofferten. Ho vil ikkje akkurat straffe den dresskledde mannen, men uroe han. Ho legg ein død katt på trammen. Ho flyttar på småting. Ho vil at han skal merka at noko ikkje stemmer. Ho er ikkje ute etter straff, men ho vil ha hemn. Bildøen let henne oppsøka denne. Når Staten tek oslotrikken til eit hus ho ikkje burde ha nøkkel til, undersøker forfattaren skadepotensialet. Det er fengslande lesing som nærmar seg thrilleren. Eg skal difor ikkje avsløra så mykje meir, men heller gå vidare til det siste planet:

Eksilet er skrive i presens. Når Staten  vert introdusert er det med «Det var ikkje eg». Eksilet er «eg». Eksilet har flytta vekk frå trikkar og rettssalar, og har pålagt seg sjølv eit liv langs jærkysten ein stad. Ho jobbar med å registrera villfuglar. Det er eit stilt liv som tek føre seg det som skjer her og no. Ho observerer det som skjer med dei andre frivillige, men involverer seg ikkje. Ho prøvar å fortrenga tankane på for- og framtid. Framtida er for vond, og på same måte som ho har påtvunge seg sjølv eit frivillig eksil trur eg at ho straffar seg sjølv med å avslysa framtidsplanar. Mest av alt vil ho sei nei. Plutseleg seier ho ja.

Den stramt komponerte romanen har ei finurleg oppbbygging med stadig aukande intensitet. Du kan ikkje ikkje bli engasjert i ei kvinne som lar sorga over at livet ikkje vart som det skulle ta overhånd. Me har alle impulsar me ikkje følger, og det er frigjerande å sjå at nokon ikkje lar seg sensurere av normar. Når sorga vert stor nok kastar ho samfunnet sine reglar for at etaten skal bli straffa slik han fortener. I dette tilfellet er etaten, staten, ein mann i dress. På dette planet vert kvinna berre  omtala som «ho». Slik får forfattaren òg markert ein avstand til sitt eige liv, for her let ho galskapen ta over. Kor langt kan du gå?

Det er så mykje meir eg har lyst til å kommentere, men med tanke på boka si utvikling trur at det er best at eg lar vera. Tre av desse tinga: Bruk av pronomen. Havet. Fuglane.

 

Brit Bildøen, 2018. Tre vegar til havet. 
Du kan høyre eit intervju med forfattaren på NRK Bok.

1 2 3