Category: Ukategorisert

Nøkkeroser: Hovudet over vatnet

Nøkkeroser er forførande vakre, men under vassflata har dei lange røter som kan kveile seg rundt deg, slik at du aldri meir får hovudet over vatnet. Eg-et i Nøkkerosene vaklar mellom sjuk og frisk. Ho har flytta heim til foreldra sine for å avlasta søstera, si næraste pårørande, etter lang tids psykisk sjukdom. Romanen – viss det er ein roman – er ei samling med korte observasjonar og tankerekker. Det er ubehageleg å ta del i eg-ets fragmentariske tankekøyr, der ho distansert kjem med lause og springande assosiasjonar til ei verd ho ikkje ser på seg sjølv som ein del av. Ho tenker på litteratur, familieliv, kvardagsliv, deltidsjobben på sjukeheimen, andre verdskrig, mora si jakt etter brunsniglar. Du vert trekt inn i eit sinn som strevar med å halde seg sjølv samla.

Jeg har fortsatt mistro til språket mitt. Jeg tror ikke det virker som det skal lenger. Jeg er ganske sikker på at språket mitt skjuler seg. Et passivt språk som heller går i dekning enn å konfrontere virkeligheten som stadig kaller på det. Men det å gå i dekning er ikke nødvendigvis det samme som å lyve. Og det er ikke sikkert at man går i dekning fordi man lyver. Jeg ser for meg et språk som vender ryggen til for å beskytte seg, men også for å vise motstand mot noe som alltid er større og mektigere; hva det er, vet jeg ikke sikkert.

Språket virker ikke som det skal lenger. Dei korte kapitla, ofte berre eit avsnitt, er som tankekøyr, der eg renn over av sjølvforakt. Den manglande sjølvkontrollen og den runde kroppen og leitinga etter den avskyen folk er nøydde til å kjenna når dei ser på henne.

Og når me er inne på det med språk: Dei korte kapitla i Nøkkerosene er tynga av meining, og om ein skal leite etter veikskapar kan ein finne det her. Det er ingenting veikt med språket, men det kan bli litt mykje av det gode. Det fortetta språket er dessutan i overkant repeterande. Dette er eit stilistisk val, og mine tankar om dette handlar nok meir om smak og behag enn litterær kvalitet. Forfattaren sin bakgrunn som lyrikar er godt synleg, og det er lite trulig at ho har hatt stilistiske uhell. Somme gonger overskygger den språklege kvaliteten innhaldet. Språket og oppbygginga er altså ikkje for alle, men Guddal opnar eit vindu inn til eit gjenkjenneleg rom:

Det er ingen i hodet mitt som tenker, ingen andre enn meg. Lyden av moren min som romsterer i etasjen over – kanskje stryker hun fortsatt tøy, eller hun pakker de siste tingene før avreisen i morgen tidlig, eller hun gjør seg klar for å gå til sengs – bekrefter dette. Noe skraper mot gulvet, en stol flyttes på, en koffert settes ned; disse små intervensjonene fra en ytre virkelighet avbryter tankene mine nede i kjelleren slik at de penses over på nye spor. Hjernen er som et tomt godstog lenket til rustne jernbaneskinner, andpustent arbeider det seg gjennom natta; her fraktes ingenting annet enn spøkelser.

Det er vanskeleg å lesa om eit så lukka sinn. Eg framstår som ein statisk person, og ho tek avstand til den plassen ho tek i verda. Du (eg) føler ikkje omsorg for eg-et, og det er frustrerande. Ho lengtar etter å forflytte seg reint fysisk. Kanskje er det håp, kanskje vil godstoget stoppa. Eg håper det. Kort bok, god lesing.

Sjå gjerne innom Beathe og Eli. Det er interessant at tre personar har lagt merke til så ulike ting i ei så lita bok. Eg trur det er oppbygginga, som eg var kritisk til for få avsnitt sidan, som gjer dette mogleg.

Utdrag: Vegetarianeren

Av og til bruker eg god tid når eg vel bøker. Eg veg ulike faktorar mot kvarandre. Interesse, timing, kvalitetar. Andre gonger er grunnlaget enklare: får boka plass i veska mi? Dette er ei slik bok. Eg fekk boka frå forlaget. Det er grunn til å vera skeptisk når ein vel ei bok ut frå det fysiske formatet, men der og då vart det slik. Plutseleg sat eg på bussen i turkis jakke, med gul sekk, gult skjerf og gul bok. Eg likte det eg las.

Kona, som ifølgje mannen sin har middelmådigheit som framste eigenskap, har eit grotesk mareritt som gjer at ho vert vegetarianar. Det er tydeleg vanskeleg å takla at ho har fått eit personlegdomstrekk. Så langt/så kort er det engasjerande å lesa om ein vanskeleg situasjon frå synsvinkelen til ein så sjåvinistisk og usympatisk mann:

Før hun ble vegetarianer, hadde jeg aldri tenkt på min kone som bemerkelsesverdig. Første gangen vi møtte hverandre, syntes jeg ikke hun var tiltrekkende engang, for å være helt ærlig. Hun var hverken høy eller lav, håret var klippet i en bob som var hverken kort eller lang, hun hadde tørr og gulaktig hud, svakt utstående kinnben, og hun gikk i fargeløse klær som om hun var redd for å skille seg ut. I et par helt enkle, svarte sko kom hun gående mot bordet der jeg satt og ventet. Skrittene var hverken hurtige eller langsomme, bestemte eller nølende.

Jeg giftet meg med henne fordi, på samme måte som jeg ikke følte noen nevneverdig tiltrekning til henne, jeg heller ikke kunne se noen nevneverdige mangler. Jeg oppdaget ingen livlige, vittige eller kultiverte sider ved henne, og den lunkne personligheten hennes gjorde meg bekvem. JEg behøvde ikke å anstrange meg og late som om jeg var belest for å kunne kapre hjertet hennes, hun gjorde ikke noe stort nummer utav det hvis jeg kom for sent til en avtale, og det var ingen grunn til å sammenligne meg selv med menn i moteblader og føle meg utilstrekkelig.

Vegetarianeren, Han Kang (2018).

Du kan lesa fleire smakebitar her. 

Berøring

Det har vore eit produktivt år for psykolog Peder Kjøs. Han har fleire sendingar og publikasjonar på samvitet: Podcasten Hos Peder (bra!), sesong 2 av Jeg mot meg (FANTASTISK!!!), og no boka Berøring. Sjølv om han aldri har handsama kropp og sjel som to forskjellige einingar, går han no ordentlig inn i dei ulike sidene ved ved å føle.

Når me rører ved oss sjølv og ved kvarandre er det fleire årsakar og verknadar. Me regulerer og formidler inn- og uttrykk. Med berøring kan me visa kjærleik og sinne. Ved å ikkje ta på noko(n), kan me visa respekt og avsky. Dette krevar tolking, men kan me eigentleg vera sikre på at tolkingane er riktige?

Kjøs kriv om eit interessant eksperiment, der testpersonar vart skilde av eit forheng. Dei skulle formidla ulike kjensler (sinne, kjærleik, sjalusi…) ved å stryka den andre på armen. Merkverdig ofte tippa testpersonen rett. Den onde ridder Kato (Mio, min Mio) har eit hjarte av stein og ei klo av jern. Når han skjønar at slaget er tapt, ber han Mio om å stikka sverdet djupt inn i det hjartet han har levd med så lenge. Han gjort inn- og utsida urørleg, og det er ikkje lenger til å halda ut.

I berøringane ligg ikkje berre potensialet til å formidla, men til å forandra. Og slik har det vore heilt frå starten av:

Seks uker etter unnfangelsen, da du var halvannen centimeter lang og veide ett gram, begynte sansecellene i huden din å registrere inntrykk. Den første hjerneaktiviteten, og dermed de første erfaringene dine, var behandlingen av disse sansningene fra kroppens yttergrense. Hjertet hadde slått i tre uker. Hendene og anlegg til øyne og øre begynner å ta form. Nå begynner du å merke en skillelinje mellom deg selv og resten av verden. Fra da av har du en utside og en innside.

Følesansen er den første me utviklar, og det er grunnlaget for alle erfaringane våre. Det er denne sansen som gjer at me saman med mor kan regulera temperatur og hormonar til eit ideelt nivå. Premature barn skil ut færre stresshormon når dei får ligge hud mot hud. Kenguruomsorg vert nytta som eit medisinsk tiltak. Forfattaren er på sitt beste når han undrande set medisinske fakta opp mot eigne erfaringar. Følelsansen hjelper oss til å verta ein virkande del av noko anna enn oss sjølv. Gjennom vitskapelege eksempel, kulturelle referanser og eigne observasjonar skapar Kjøs eit rom for undring.

Den første delen handlar om dei formande berøringane, og for meg var dette heilt klart mest interessant å lesa om korleis berøringa er eit heilt grunnleggande trekk ved den menneskelege utviklinga. Det er noko poetisk over dette. Han undersøker sjølvsagt fleire sider: seksuelle lyster (ikkje overraskande mykje Freud, som eg personleg tykkjer er litt snork), korleis psykologen stiller seg til berøring i ein terapeutisk situasjon, tortur, religion, og til slutt tabuet og trongen ved å røra ved dei døde. Sirkelen er slutta. Han vekslar mellom det personlege og det akademiske, og språket kan vera litt vaklande når han skiftar fot. Teksten er altså noko ujamn som tekst, men jamt over god lesing. Boka er såpass vellukka at det hadde vore fint om tittelen på omslaget på var større enn namnet på forfattaren, men det har han neppe bestemt sjølv.

 

Statleg abort: Tre vegar til havet

Eit kvinneliv er først hysterisk å passe på at ein ikkje blir gravid, og så enda meir hysterisk prøve å bli det.

Tre vegar til havet er ei forteljing på tre plan. ”Ho” (Kroppen), ”kvinna” (Staten) og ”eg” (Eksilet) er i ulike fasar av sorga over ein avslått adopsjonssøknad. Det er tre vegar til havet, og det er tre fasar i livet som alle fortel om den tapte kampen, ”denne endelege, statlege aborten”.

I denne eine fasa, ”Kroppen”, har forfattaren henta frå eigne erfaringar. Ho og mannen fekk òg avslag på adopsjonssøknad på grunn av for høg alder. I romanen var avslaget ei skjønnsmessig vurdering. Paret tek difor saka vidare til retten. På dette planet får me innsyn i breva Kroppen får frå Bufetat. Dette er autentiske dokument frå forfattaren si sak. Det openbart personlege og private vert gjort om til ein klinisk rettsprosess. Byråkratiet står i vegen for potensialet til glede. Kontrasten mellom Kroppen sitt faktiske problem og det påfølgjande problemet (byråkratiet) er interessant. Ho vil. Ho er eit tomt skal. All sorg og potensial for glede vert lagt i kampen mot den etaten som står i vegen for løysninga. Det er ikkje ein kamp mellom Kroppen og kroppen, men mellom Kroppen og byråkratiet. 

Ho vert redusert til ein kropp:

For eit drama det er i grunnen, å lev i ein kvinnekropp. Syklusane køyrer karusell med henne, hormonane herjar med kjenslene hennar, smertene innhentar henne kvar månad, tvinger henne ned i kne. Men det store dramaet litt i om ho er fruktbar eller ikkje, og viss ho er det, om ho kan eller vil gjera noko med det.

Deretter møter me Staten. Ho går målbevisst fram med ein død katt i trillekofferten. Ho vil ikkje akkurat straffe den dresskledde mannen, men uroe han. Ho legg ein død katt på trammen. Ho flyttar på småting. Ho vil at han skal merka at noko ikkje stemmer. Ho er ikkje ute etter straff, men ho vil ha hemn. Bildøen let henne oppsøka denne. Når Staten tek oslotrikken til eit hus ho ikkje burde ha nøkkel til, undersøker forfattaren skadepotensialet. Det er fengslande lesing som nærmar seg thrilleren. Eg skal difor ikkje avsløra så mykje meir, men heller gå vidare til det siste planet:

Eksilet er skrive i presens. Når Staten  vert introdusert er det med “Det var ikkje eg”. Eksilet er “eg”. Eksilet har flytta vekk frå trikkar og rettssalar, og har pålagt seg sjølv eit liv langs jærkysten ein stad. Ho jobbar med å registrera villfuglar. Det er eit stilt liv som tek føre seg det som skjer her og no. Ho observerer det som skjer med dei andre frivillige, men involverer seg ikkje. Ho prøvar å fortrenga tankane på for- og framtid. Framtida er for vond, og på same måte som ho har påtvunge seg sjølv eit frivillig eksil trur eg at ho straffar seg sjølv med å avslysa framtidsplanar. Mest av alt vil ho sei nei. Plutseleg seier ho ja.

Den stramt komponerte romanen har ei finurleg oppbbygging med stadig aukande intensitet. Du kan ikkje ikkje bli engasjert i ei kvinne som lar sorga over at livet ikkje vart som det skulle ta overhånd. Me har alle impulsar me ikkje følger, og det er frigjerande å sjå at nokon ikkje lar seg sensurere av normar. Når sorga vert stor nok kastar ho samfunnet sine reglar for at etaten skal bli straffa slik han fortener. I dette tilfellet er etaten, staten, ein mann i dress. På dette planet vert kvinna berre  omtala som “ho”. Slik får forfattaren òg markert ein avstand til sitt eige liv, for her let ho galskapen ta over. Kor langt kan du gå?

Det er så mykje meir eg har lyst til å kommentere, men med tanke på boka si utvikling trur at det er best at eg lar vera. Tre av desse tinga: Bruk av pronomen. Havet. Fuglane.

 

Brit Bildøen, 2018. Tre vegar til havet. 
Du kan høyre eit intervju med forfattaren på NRK Bok.

Om du har nog med egna bekymmer, så LÄS INTE dette brev, det är minst sagt ointressant og slarvigt.

Brevene dine legger jeg under madrassen. En brevveksling 1971-2002. Astrid Lindgren og Sara Schwardt (red. Lena Törnquist).

Orda kjem frå Sara Ljungcrantz, og er starten på eit av dei mange breva ho sende Astrid Lindgren. Sara skriv med sterke kjensler og eit litt hardt blikk på livet. Likevel startar ho gjerne breva sine slik – les dei viss du har tid. Svar viss du har tid. Du treng ikkje å svare viss det ikkje passar. Sjølv om det kan gå lang tid mellom breva, svarer Astrid alltid. Med sympati og oppfordringar om at Sara skal fortsetta å skriva.

Dette er ikkje like mykje ei bok om Astrid Lindgren som det er om Saara Ljungcrantz. Dei to er jambyrdige, men det er Sara eg får mest omsorg for. Kanskje fordi det er så tydeleg at ho treng det. Lindgren er ei trygg, vaksen dame. Sara er (snart) tenåring og har ein dynamisk personlegdom som mognast i ekspressfart. Ho vaklar mellom det bråvaksne og det barnlege. På konvolutten på biletet over har Sara skrive at det inneheld “endast skräp”. Sikkert sånn at ingen andre skal kunne seie det. For Sara er tøff, men ho er og veldig lita. Ho er kompromisslaus, men usikker. Sjølv om brevvekslinga er sporadisk, får eg inntrykk av at Lindgren i store periodar av livet er Sara sitt anker.

I etterordet skriv Sara (no Schwardt) at det mest rettsame var om Sara (13) fekk kome til orde, uredigert. Breva står difor i si originale, usensurerte form. Omsettaren har prøvd å ta vare på ortografien i breva, med feil, understrekingar, overstrykingar, verslar og til og med eit par krusedullar. Teiknsetting, ordval og utsmykking visar oss balansen eller disharmonien i Sara sitt kjensleliv der og då. Det vert lett å sjå kvifor Astrid Lindgren fekk så stor omsorg for “Sara mi Sara” (høyres det kjent ut?).

Det kan gå lenge mellom kvart brev, men av og til får Sara noko ho må fortelje. Det er ikkje alle hendingar det er like lett å leva med, og det kan vera veldig brutal lesing. Det er tydeleg at Lindgren kjenner seg nær barnet som har det så vanskeleg både heime og ute. Ho møter Sara med respekt:

Jeg forstår at du hører til dem som kan ha det vanskelig, nettopp fordi du er intellektuelt utrustet og har følsomme nerver – det er alltid slike ungdommer som tar til seg og s e r hvor mye trist og vanvittig det er her i verden. De som er tvers igjennom stabile og stort sett tenker på å la tiden gå så behagelig som mulig, de behøver aldri å havne på noen ungdomspsykiatrisk klinikk – for meg er det et vitnesbyrd om at du er et følsomt menneske og ikke noe annet, jeg tror virkelig ikke at det på den aller minste måte betyr at du har vært på mentalsykehus eller er mentalt syk. Akk akk akk, jeg tror vi snart alle kunne trenge å få komme på en psykiatrisk klinikk, bare det ville være hjelp å få. Kanskje det hjalp deg litt, jeg håper det.

Lindgren fokuserer på den emosjonelle styrken i Sara, og slik omset ho verda for ei jente som kjende seg veldig einsam. Det er eit privilegium å få sjå korleis forandringane i Sara sitt liv kjem til syne både direkte og språkleg. Ylva Eggehorn skriv at “Man leser ikke bare denne boken. Den skjer, den er en hendelse”. Det er ei effektiv og treffande oppsummering av ei sterk, lita bok om to fortrulege menneske som lev tett på kvarandre utan å møtast.

Søndagsutdrag: Petersburgnoveller

I departementet for… nei, det er best å ikke si i hvilket departement. Det finnes ikke noe mer oppfarende enn departementer, regimenter, kansellier, kort sagt alle slags grader av embetsmenn. Det er jammen blitt slik at en hvilken som helst privatperson anser en fornærmelse mot ham selv for å være en fornærmelse mot hele samfunnet. Det fortelles at det helt nylig innkom et klageskrift fra en viss politimester (jeg husker ikke i hvilken by det var), der han klart og utvetydig hevder at statsforfatningen er ved å gå i oppløsning, og at hans hellige navn blir direkte misbrukt. Som bevismateriale la han ved klagen et digert bind av et eller annet romantisk verk, der det på hver tiende side figurerer en politimester, her og der til og med helt snydens full. Altså vil vi, for å unngå alle slags ubehageligheter, heller kalle det departementet det dreier seg om her, for et departement. Altså, i et departement tjenestegjorde en embetsmannvi kan ikke akkurat si at han var en særlig bemerkelsesverdig embetsmann, han var liten av vekst, lett kopparret, lett rød i håret og så til og med lett nærsynt ut, han var begynt å bli skallet over pannen, hadde fullt av rynker på begge sider av kinnene, og en ansiktsfarge som er typisk for folk med hemoroider… Hva kan man stille opp med?

Gogol, Nikolaj ( 1842/1973). Petersburgnoveller.

 

Fleire søndagsutdrag? Sjå her. 

Du och jag, Astrid.

Denne dagen, et liv. Av Jens Andersen.

Då Astrid Lindgren vart spurt om kva ho ville med forfattarskapet sitt, hadde ho svaret klart: Det er noko ein gjera: «Annars är man ingen människa utan bara en liten lort».

Sitatet kjem sjølvsagt frå Brødrene Løvehjerte. Eg les sjeldan (aldri) biografiar. Det får vera andre si greie. Eg har gjort eit aldri så lite unntak. Eg måtte verta betre kjend med mora til Brødrene Løvehjerte, Mio min Mio og Ronja røverdatter. Jada, Pippi etc., men det var bøkene som var viktige for meg, og det er jo eg som skriv.

Lindgren sa at det som kunne vera uhyggeleg for vaksne, kunne vera ein lukkeleg slutt for born. Karl døyr med Jonatan for at dei alltid skal vera saman, og Astrid meiner at det er dette som er barnet si lukke. Barnet si angst handlar ikkje om å døy, men om å vera åleine. Brødrene Løvehjerte vart kritisert å vera for uhyggeleg for born, til og med skulda for å oppmuntra til sjølvmord. Dette tenkte ikkje eg på då eg som åtteåring las og las og las. Det eg var lei meg for var at eg ikkje fekk sjå kva som var i Nangilima.

Døden representerer eit ukjent land. I Brødrene Løvehjerte får Kavring og Jonatan lov til å gå inn i desse landa saman. Dette var ikkje skummelt for Astrid. «Denne dagen, et liv» var eit motto som gjekk igjen i Astrid sitt liv. Ingenting varar evig. Livet var så spanande og fullt av innhold at ho ikkje rakk å grua seg til døden. Ho såg på døden som ein «raskt forbigåennde meningsløshet» som burde fylles med innhold.

Astrid sitt liv bar på mange sorger. Noko kunne aldri gjerast godt igjen. Ho mista mange. Ho vart gravid med ein gift mann og måtte plassera sonen sin hjå ein dansk fosterfamilie. Ho gifta seg med ein snill mann som drakk seg i hel. Det var eit par skandaler, men dei kan du lesa deg til sjølv. Men om livet var prega av mange ulukkelege hendingar, fekk eg ikkje inntrykk av at det var eit ulukkeleg liv.

Sjølv om ein (i mi meining) kan ta forfattaren ut av teksten, er det vanskeleg å ta tekstane ut av forfattaren. Det er mange bilete i boka. Ho hadde alltid hadde det same uttrykket: haka litt opp, eit løfta augebryn over studerande auge. Litt trass, litt glimt. Ho var så cool. Kompromisslaus. Ei du ikkje køddar med. Sjølv om mange prøvde. Ho var ei av dei første i Vimmerby med kort hår. Ho var ei businesskvinne som nytta kontaktane sine. Ho visste å bruka dei nye media til sin fordel. Ho kunne ein heil del om businnes og PR, og hadde fleire verk på samvitet som ho slett ikkje var stolt av. Alt er tilgitt. Mange av bøkene hennar ber preg av kompromissløysa hennar og det at ho alltid skreiv på borna sine premissar. Dei vaksne tankane rundt bøkene var irrelevante.

Eg trur alle barn i Norden har eit forhold til Astrid Lindgren. Og i mange andre land, tenk kor fantastisk at Pippi finst på arabisk! Ho har gitt oss inspirerande, vakre og vonde historiar, med born som er sterkare, modigare og meir oppfinnsame enn nokon andre. Kanskje kan det lesande barnet verta slik? Uansett om det er slik eller slik, finst berre «sakar man måste göra även om det är farligt. Annars är man ingen människa utan bara en liten lort.»

Du kan høyre min personlege favoritt, Mio min Mio, som høyrespel på NRK. 

Peer, no lyg du!

Eg har fått tak i eit eksemplar av Jon Fosse si omsetting av Peer Gynt. Han omsette (allernådigast) stykket til ei framføring på Det norske teatret i 2005. Då Samlaget tok kontakt for å gi ut stykket på nytt, takka han (allernådigast) ja. Omsettaren sitt etterord er sterkt prega av manglande engasjement for arbeidet. Ei meir fordelaktig tolking vil vera at han meiner at Ibsen skal lesast slik Ibsen skreiv det. Dette er eigentleg Jon Fosse som bearbeider Jon Fosse som har omsett Ibsen for 13 år sidan. Resultatet er ei lettare modernisert utgåva, tilpassa ei meir tradisjonell nynorsklinje enn utgangspunktet.

Resultatet er eit meir tilgjengeleg verk som for meg har ført til ei langt meir underhaldande og interessant lesing. For eksempel har eg vanlegvis sona ut når roadtripen tek til. Noko som er synd då dette utgjer både ein sentral del av stykket og ein god prosent av den fysiske boka. Eg har difor gått glipp av det mest underhaldande: Alle stikka til den nasjonalromantiske rørsla. Døme 1: Når Dovregubben finn ut at han ikkje kjem til å få ein einaste skilling frå Gynt går han til plan B, til “komedien. De søker i bladet nasjonale subjekt”. Døme 2: Ivar Aasen si gjesteopptreden som Huhu, direkte frå dårekista. Det er mogleg at Ibsen hadde vore mindre enn begeistra for å skulle lesast på landsmaal enn det eg er for å kunne lesa han på nynorsk.

Peer Gynt er ei harselering over den norske sjølvgodskapen som kom fram under nasjonalromantikken. Men sjølvgodskap og sjølvtillit går sjeldan hand i hand, så på trass av ein del negative reaksjonar har lesestykket vorte ståande som eit eksempel på noko grunnleggjande norsk. Og det er jo eigentleg ikkje så positivt. Men det at noko er negativt treng ikkje å tyda at det ikkje er sant. Å ta mot Peer Gynt-prisen må vera ei tvilsom ære. Stykket har satt seg i folkesjela, men satiren er gløymt.

I eit heilt fantastisk verk, Tretten taler på Grini (som eg har forferdeleg lyst på, i tilfelle nokon har eit eksemplar), samanliknar Francis Bull Peer Gynt og Brand. Han viser oss at Peer Gynt kan vera sjarmerande i fredstid, men at dei mange veikskapane vert farlege når ein må ta stilling til seg sjølv. Slektskapen med Peer er tydeleg, og nokre gonger ubehagelege. Ibsen hadde ein viss type nordmann i tanken då han skapte Peer Gynt.

Og for ein type, då. Ein som røvar brura berre for å sjå om han kan, for så å gå i gang med god, gamaldags slut shaming. Ein som lyg, går utanom, og tenker så mykje på seg sjølv at han gløymer kven han sjølv er. Ein som brukar livet sitt på å ikkje verta konfrontert med seg sjølv. Det er først når knappestøyparen kjem for å støypa han om at han innser at han må finna seg sjølv, men kor er han då?

Tidleg i stykket vert Peer Gynt forført inn i Dovregubbens hall. Der får han eit val. Han ser at den tosidigheita han heile tida flørtar med ikkje er like vakker blandt trolla, der alt er vakre forvrengingar av ei grotesk sanning. Han får valet: berre eit lite rasp i auget, så slepp han å sjå alt det stygge. Det er eigentleg overraskande at han spring vekk frå dette tilbodet, for jakta etter å bli stormann – konge – keisar! er jo sjølve krafta som driv han vekk frå mor Åse, Solveig, Anitra, seg sjølv. Ved å bevara synet takkar han nei til å bli kongsson i Dovregubbens hall. Med andre ord kan det vera ei grunnleggjande trong til å halde fast ved noko av seg sjølv, men kvar gong han vert tvungen til å sjå seg sjølv i auget går han utanom. Og utanom. Og utanom. Eller så er det eit mindre nobelt ynskje om å sleppa å ta val som ikkje kan reverserast. Det er nettopp Gynt si drivkraft: Å sleppa å ta val i håp om å nå fram til graset som heilt sikkert er grønare på den andre sida.

Stakkars kvinnene som ventar og ventar. Stakkars mor Åse som ligg i armod og freistar å finna grunnar til kvifor sonen har vorte slik ein løgnhals. Er det ho som har satt griller i hovudet hans med alle eventyra og skodespela dei underhaldt seg med medan dei venta på at far Jon skulle koma heim? Peer tenker lite på den vesle mor si, det er først når ho døyr at han kjem på at han i det heile har ei. Det same med Solveig, som sit og grånar på ein knaus medan han er på ein ti-tjue-tretti år lang roadtrip der han røyker vannpipe og forfører Anitra-er. Og Ingrid, ho vert kasta vekk så fort han har brukt ho.

Det er vanskeleg å sei glupe ting om Peer Gynt som ikkje allereie har blitt sagt, eg kjem difor ikkje til å prøva. Først og fremst er dette underhaldande lesing i ei svært høveleg språkdrakt. Viss du går rundt med ein påtrengande trong til å lesa Peer Gynt kan du godt byrja her.

Hvis jeg ikke får danse, er det ikke min revolusjon

 Brev til en ufødt datter. Anne Bitsch, 2018.

Bitsch er kjønnsforskar. Doktorgradsavhandlinga hennar handla om rettssystemet si handtering av valdtektssakar, og ho har brukt mykje tid i rettssalar. Sett korleis dei stiller tekkeleg kledd i kvitt, medan dei forsøker å gjera tingn riktig. Dei forsøker å vera tekkelege, dei forsøker å vera ansvarsfulle, høvelege (og alt dette er dei sikkert òg).

Sitatet i overskrifta er kreditert den russiske anarkisten Emma Goldman. Anne Bitsch har skrive eit essay, eit brev, til ei fiktiv dotter som delar namn med Goldman. Dama som vert minna om at det ikkje passar seg for leiarar å dansa på fest. Bitsch vender seg til eit ”du”, eit som inkluderer meg – og deg. Bitsch har sett på jenter og unge kvinner som korkje ser ut “som barn eller voksne, men som oldinger. Det er som om de har fått meislet en sorg inni seg, måten de bærer kroppene sine på, vitner om brustne illusjoner”.

Som forskar er Bitsch er vand med å vera i rettssakar, ho er vand med å sjå desse kroppane og menneska i dei. Ho skal vera nøytral, men ho er det ikkje. Ho forklarer korleis ho kom fram til at det å vera nøytral, det er å ta den skuldige si side. Og ho er ikkje fri frå sin eigen historie når ho går inn i rettssalen. Den får koma til oss her og der, som saklege glimt som slo meg rett i bakken. Eit overgrep på barneskulen. Ein far som valdtok på ferietur. Ein som haldt henne fast då eit ja vart eit nei. Ho balanserer elegant mellom det nøytrale, det formidlande og det personlege. Ho diskuterer ulike problemstillingar knytt til seksualitet og fridom. Ho diskuterer maktmisbruk, og ein ting er klart: Det er ingenting stakkarsleg med den maktmisbruken andre har utøvd over henne. Valdtekt som maktmisbruk er ganske nytt, og som me har sett i mellom anna Hemsedalssaka er det noko offentlegheita gjerne vil rangera. Kor skuldig er ho sjølv? Kva kunne ho sjølv ha gjort?

Sissel Gran, psykolog, seier ifølge Bitsch at dei ansvarsfulle jentene er vande med å jobba hardt og få resultat for arbeidet, som regel løn. Denne mentaliteten slår ut i det motsette tilfellet, når eit overgrep vert tolka som straff. Kva har eg gjort? Burde eg gått inn på det rommet? Burde eg gått inn i den bilen? Var det kleda mine? Skam og skuld er vende  innover, det er lettare å ta sinnet utover, men flinke piker vert ikkje sinte. Etter den første valdtekta, avreagerer ho med å prøva å ta tilbake seksualiteten sin:

Psykologer ville kanskje kalt meg promiskuøs. Mamma kalte meg en hore. Og jeg, hva kalte jeg meg selv på den tiden? Jeg er usikker, for vi var ikke riktig på hils.

Eg hadde eigentleg tenkt å bruka eit anna sitat som tittel, “ansvar er ein dyd”. Bitsch skriv mykje om ansvar, særskilt den internaliserte ansvarskjensla som får “dei flinke pikene” (altså storparten) til å stilla spørsmål om oss sjølv etter å ha opplevd overgrep: Kva var det eg gjorde feil? Kva kan eg gjera for at det ikkje skal skje ein gong til? Desse spørsmåla står rett i tråd med møtene med media, publikum (og i nokre høve rettsvesenet).  Dette, kombinert med medvitet om at noko som ikkje skal skje skjedde, kan føra til ein intern borgarkrig. Det er viktig å få fram at ho frikjenner menn. Dei fleste menn valdtek ikkje. Det er unormalt å valdta. Ho visar korleis Høgsterett på 70-talet endra presedens. Det ER mogleg å valdta i eit ekteskap. Slike handlingar handlar ikkje om at menn ikkje kan styra sexlysta si, det handlar om maktmisbruk.

Dette er ikkje eit sørgeskrift eller ei personleg utlevering, det er ein tekst som ynskjer å vidareføra den rørsla #MeToo var eit ledd av. Den kampanjen vart etter kvart gjort til underhaldning. I nokre tilfelle vart menna til og med framstilte som offer. Det var ein diskusjon som ho ikkje eigde. Ho vil ikkje fortelja, ho vil bli lytta til. Ho vil at me skal ta historiene våre tilbake, slik at me kan ”gå vidare, alle saman”. Søsterskap føre patriarkatet. Prosentvis er sidene i boka vond lesing, men personleg ser eg mykje framtidstru. Eg trur at resonnementet er som følgjer: Om nokon skal eige makta, kan det like godt vera meg. Eg seier “meg” og “oss” fordi eg stadig vert vendt til som ein del av eit “du”. Det er håp. Det litt faenskap. Og det går an å dansa.

1 2