Category: Ukategorisert

Kalde fakta

Jubi! Hurra! Eg har lese sjukt mange bøker denne månaden! Rett nok ganske korte bøker, men det treng me ikkje snakka så mykje om. I alle fall ikkje no. Eg fekk nemleg ein del tankar om eigen lesing, som i tur fekk meg til å gå inn på yndlingsnettstaden min, ♥ Statistisk sentralbyrå ♥. Det å lesa bokbloggar har nemleg utvikla eit aldri så lite mindreverdskompleks. Eg plar lesa rundt 30-40 bøker i året, gjerne nærare det første talet enn det siste. Det avheng sjølvsagt av kva slags bøker eg les, ungdomslitteratur går generelt raskare enn tyngre klassikarar. Bra? Det skulle ein tru, men det bleiknar samanlikna med andre bloggarar, som gjerne må ty til tre siffer i årsoppsummeringane sine. 

Så: Som den gode akademikaren eg er, tenkte eg å søka litt etter tal som stadfestar kor flink eg er – det å søka ukritisk etter statistikk som stadfestar eksisterande meiningar er jo ein utmerka forskingsstrategi. Eg vart overraska over tala ♥ SSB  ♥ presenterer, og kan by på følgande fun facts: 

  • Ifølge Kulturbarometeret 2017 er boklesing det kulturelle tilbodet folk flest er «meget interessert» i. Ta den, idrett! 
  • Færre lånar bøker frå biblioteket: Medan kvar innbyggar i snitt lånte 4,7 bøker i 1993, var det berre 3,2 som gjorde det same i 2016. Dei fleste av desse er kvinner.
  • Papirboka er det einaste trykte mediet som ikkje har hatt ein nedgang. 
  • Etter ein liten nedgang på 90talet har talet på dei som les ei bok dagleg (her reknar eg verkeleg med at dei har gløymt preposisjonen i) stege til 26%! Over ein fjerdedel! Fantastisk!
  • 25% av folket har lese i ei papirbok, 2% har lese i ei e-bok. Eg veit at 25+2=27, SSB har sikkert eit par desimalar. Spør dei!)
  • Boklesarar med høgare utdanning les fleire bøker enn dei med låg utdanning. Dei med lågare utdanning les mest norsk. 
  • Fleire lyttar til lydbøker no enn før – heile 26%, ifølge Forfatterforeningen. Dette har sikkert samband med dei nye straumetenestene for lydbøker, Fabel og Storytel. 
  • 76% av dei med born les høgt for borna minst 2-3 gonger i veka. 

Den gjennomsnittlege boklesaren les i snitt 17 bøker i året, der 13 er på norsk. Storlesaren les over 20 bøker i året. Ho er sannsynlegvis kvinne (i 2015 var det 28% kvinner som las aktivt, mot berre 18% av menn). Ho lånar meir på biblioteket enn mannen og les mest skjønnlitteratur. Gjennomsnittkvinna bur på ein tettstad eller i ein by, og det er difor truleg at ho har kjøpt den siste boka ho las i ein bokhandel. Det er større sjanse for at kvinnene i bygda ho flytta frå får bøkene frå ein bokklubb. Ho les gjerne Jo Nesbø, Anne Karin Elstad, Margit Sandemose, Stieg Larsson eller Henning Mankell. Tidlegare las ho meir norsk litteratur enn mannen, men dette har jamna seg ut.  Viss ho er mellom 25 og 39, ei demografisk gruppe Forleggerforeningen til mi store glede kallar «unge vaksne», les ho litt mindre enn dei eldre og yngre venninnene sine.

Tilbake til meg. 

Meg hehehehe

Altså: Eg tykkjer at lesing er eit veldig sjarmerande trekk, og er glad for at talet på lesarar er så høgt. Mykje høgare enn eg trudde! Eg les ca. dobbelt så mykje som det SSB definerer som storlesar, flaks for sjølvbiletet! Eg ser likevel at eg ikkej er så spesiell som eg trudde (i alle fall ikkje på denne fronten), men eg får venta ein 40 års tid. Ikkje overraskande er det pensjonistar, med mykje tid og få plikter, som les mest.

I og med at volumet vanlegvis ikkje er så mykje å skryta av plar eg ikkje å køyra personleg statistikk, men no! No har eg overgått meg sjølv. Heile 10 bøker – rett nok er ein del ganske tynne, så sidetalet seier nok meir. Med 1841 sider har eg framleis overgått meg sjølv. Det er fleire grunnar til at årets kortaste månad har bydd på såpass mykje lesing. For det første inneber det det som før heitte vinterferie og no heiter undervisningsfri. Nokon andre har eg lese i jobbsamanheng. Men gode opplevingar, alt saman, spesielt Du som er i himmelen, En frivillig død og Leksikon om lys og mørke. 

 

 

Tre norske røyndomar

Eg er ikkje samd i at nynorsk er så mykje vakrare enn bokmål.

Først av alt er det eit bruksspråk. Til oppgåver, dikt og handlelister. Likevel: Når du skriv eit minoritetsspråk (skjønt, så lite er det ikkje- med 12,25% har det over 600 000 brukarar. I språksamanheng er det eit enormt tal!), får du gjerne meir eigarskap til det enn dei som held seg til bokmål (stakkar). Den eigarskapen inneber rom for aktive ordval og ettertanke. Det er fleire ord eg nyttar i nynorsk som eg ikkje nyttar i tale (men færre enn i det såkalla «bokmålet»). To slike: «løyndom» og «røyndom». Ofte tenker eg på kor lite som skil dei to frå kvarandre. Det er berre ein einaste konsonant som skil «hemmelegheita» frå «verkelegheita».

I serien Norsk røyndom har Samlaget sleppe til sju ulike personar som gir sju ulike røyster til den kollektive norske røyndomen. Eg fekk tre eksemplar (på førespurnad) og lot meg fascinera av denne fragmentariske heilskapen – eit oksymoron.

I serien «Norsk røyndom» har Samlaget sleppe til sju ulike røyster. Sju ulike gir røyster til den kollektive norske røyndomen. Eg fekk tre eksemplar (på førespurnad), og lot meg fascinera av denne fragmentariske heilskapen – eit oksymoron. Essaya handlar om matmakt, om funksjonshemming, om rasisme, om identitet, tru og tilhøyrsle. Til saman utgjer dette ein del av den norske røynda.

Du som er i himmelen

Dottera til Vårt land-journalist Alf Kjetil Walgermo rakk aldri å leva utanfor mors liv. Det lettaste hadde vore viss det ikkje hadde vore ein Gud som kunne la dette skje. Walgermo skriv om den truskrisa han hamna i etter at Tomine døydde, berre dagar før termin. Denne gret eg av. Prøv å ikkje verta overvelda av kjensler når storesøster Sunniva insisterer på at Tomine skal få eit Hello Kitty-plaster med i grava, for Tomine skal aldri ha det vondt meir. Essayet er ei sterk bearbeiding av alle kjenslene Walgermo jobbar med når han tenker på dei to i himmelen; Tomine og Gud.  

Klyngar eg meg til falske forhåpningar, i desperasjon? Eg klyngar meg så visst til håpet. Eg ønskjer å tru, det er ein nåde, men også eit val. Men trur eg inst inne at det eg trur på, er falskt? Nei, eg gjer ikkje det. Eg trur at livet er sterkare enn døden. Eg trur at lyset er sterkare enn mørket. Det er ein radikal tanke. Men noko anna kjennest meiningslaust.

Brev til Noreg

Mona Ibrahim Ahmed kom til Noreg som sekstenåring. Ho lærte fort at ho burde kunna norsk, slik at tolkar og rådgjevarar ikkje kunne ta avgjersler over hovudet på henne. Ho engasjerer seg i Fargespill. Ho jobbar som miljøterapeut. Ho balanserer mellom det norske og det somaliske. Det kostar henne familietryggleiken. I 2018 får ho endeleg avslag på søknaden om statsborgarskap. Andre får innvilga søknaden, andre som gjer langt mindre for det norske samfunnet enn ho gjer. Ho skriv eit brev til Noreg. Ikkje staten Noreg, men folket.

 Eg er rasande på Noreg.
                Eg er takksam overfor Noreg for alt eg har fått.
                Landet er blitt ein del av meg og kjem alltid til å vere det.
                Eg kom for å bli, alle val eg har tatt, har eg tatt fordi dette var min siste stopp på vegen.

Homoflokar

Eg er hekta på Lovleg. Denne veka sto «folk har liksom gløymt at det går an å vera bi»-Gunhild foran foreldra og ropte «kven faen er det som vil bli TOLERERT?». Då tenkte eg på Fridtun sitt essay, som dreier seg om å vera homofil i eit heteronormativt samfunn. Ho utforskar den norske homotoleransen, som er velmeinande, men bygga på forestillinga om at dei homofile, dei er nokon andre. Ho syner korleis denne andregjeringa kjem til syne. Som lingvist og skribent tek ho utgangspunkt i både språklege og historiske kjelder, men framfor alt seg sjølv.  

Når homolivet jamleg blir framstilt som tungt og ulukkeleg, som eit einsamt elende med sjølvmordet som sannsynleg utgang, er det ikkje rart at mange klyngjer seg lengst mogleg til håpet om eit heteroliv. Når ikkje det monar, står kategorien bifil for tur. Han vert ei livbøye du kan halda deg fast i medan du forsonar deg med at du berre vert dregen mot personar av same kjønn, og at du såleis oppfyller krava til den skrekkelege kategorien homofil. Denne tankegangen føreset at homoseksualitet er skeivare enn biseksualitet: at biseksualitet berre er «litt skeivt», medan homoseksualitet er «heilt skeivt», og at det å vera bi dimed er ein lettare lagnad enn å vera homo. Som femtenåring tenkte eg akkurat slik. Tidleg i november 2002, samstundes som me arbeidde med «Frå ung til voksen»-prosjektet, skreiv eg i dagboka mi: «Mange andre jenter er også søte, men jeg er da ikke lesbisk! Maks bifil…»

 Religion, seksualitet og politikk. Den heilage treeininga i boksen «ting me ikkje snakkar om i Noreg». Samlaget har gjort løyndom til røyndom, og det er eg glad for. Vel verdt lesinga!

Om Gengangere og andre spøkelse

Det har vore stilt her, men det betyr ikkje at eg ikkje har lese. Noko av rein lyst, men ein del i jobbsamanheng, slik som dette stykket. Eg har ikkje hatt lyst til å skriva om dei før etter forelesingane. 

Gengangere er eit samtidsdrama frå 1881. Eit par stikkord før du sovnar: Incest, utruskap, dobbeltmoral, ein brennande barneheim. Vaken no? Godt. Ibsen er ikkje keisam!

I den første akta møter me Helene Alving, lukkeleg over at sonen Osvald har kome tilbake frå Paris, men Osvald er trøytt. Etter kvart viser det seg at han har fått ein sjukdom som har gått til hjernen. Ordet syfilis vert aldri nemnt, men det er brei semje om at det er nettopp dette Osvald har fått. Ein kjønnssjukdom som han kan ha pådratt seg sjølv gjennom det utsvevande kunstnarlivet eller som varv, sjølv om mora har jobba hardt for at Osvald ikkje skal arva eit øre etter far sin.

PASTOR MANDERS. Da Osvald kom der i døren med pipen i munnen, var det som jeg så hans far lyslevende.
OSVALD. Nei virkelig?
FRU ALVING. Ah, hvor kan De dog si det! Osvald slekter jo meg på.
PASTOR MANDERS. Ja; men der er et drag ved munnvikene, noe ved lebene som minner så grangivelig om Alving – iallfall nu han røker.
FRU ALVING. Aldeles ikke. Osvald har snarere noe prestelig ved munnen, synes jeg.

Osvald har høge tankar om far sin, men fru Alving veit noko anna. Ho kjenner til utruskap, eller kanskje overgrep, til fyll og rør. Ein gong forlot ho han, men etter overtaling frå pastoren, Manders, kom ho tilbake for å leva eit dydig liv saman med mannen ho ekta. Ho flyktar aldri frå fortida, og let difor fortida innhente både ho og Osvald.

Når ein høyrer namnet «Ibsen» går mange sine tankar umiddelbart til kostymedrama med størkna replikkar og ditto innhald. Då passar det seg å minna om at for eksempel det å driva dotter si ut i prostitusjon ikkje er heilt kosher i dag heller. Det er ei vanleg misforståing at Ibsen er så frykteleg gamaldags, sikkert litt fordi dei fleste stiftar og avsluttar kjennskapen med dramatikaren rett før planlegginga av russetida verkeleg tek fart. Gengangere er eit eksplosivt stykke, både når det kjem til dei strukturane som kjem fram – er dei ikkje gyldige i dag og? – og på det reint kjenslemessige nivået.

 I Gengangere tek Ibsen for seg friske tema som mellom anna arvesyndlaus seksualmoral og borgarleg dobbelmoral. I etterordet til denne utgåva skriv Tore Rem at dette var dåtidas sataniske vers. Han viser til ei veldig artig omtale, der Henrik Jæger meiner at stykket er patologisk og skriv at ein like godt kunne ha opna «Rigshospitalet mod en passende entré». Han vert skulda for å skildra all livets elende «berre fordi», stykket hadde ikkje nokon moralsk effekt eller verknad, og difor ingen funksjon utanom å visa det groteske og umoralske. I eit forsvar skriv Amalie Skram seinare at det ikkje er han som har skapa dette elendet, han berre viser det fram. Det lønner seg sjeldan å vera forut for si tid, sjølv ikkje for Ibsen, og stykket kosta han djupt. Det er kanskje vanskeleg å forestilla seg nøyaktig kor provoserande («patologisk») stykket var, men det er ikkje vanskeleg å bli gripen av dei stengsla dei fem ulike karakterane er fanga i. 

Mange meiner at medan Et dukkehjem viser ei som bryt ut av eit ulukkeleg ekteskap, viser Gengangere korleis det kan gå når ho vel å bli. Det tykkjer eg er interessant. Nora Helmer sin fridom var (og er i mange land) svært provoserande, men når Ibsen utforskar følgene av å ta eit anna val ser ein at konsekvensane av dette er mykje verre. Fru Alving prøver å flykta frå ekteskapet, men vert overtydd til å venda tilbake av moralens vaktar, pastor Manders. Når pliktkjensla til Helene Alving får henne til å bli verande, som ei god hustru, lar ho alt halda fram som før. Ingenting av det som foregår kan bli endra på, for ingen vedkjenner at noko er gale. Dei gamle spøkelsa, overtrua, handlingane, fedrene sine synder som «hjemsøker børnene». Ved å sjå på figurar som pastor Manders rørte Ibsen ved sjølve borgarskapet, ei innflytelsesrik gruppe som stort sett hadde fått gå i fred. Elles så kan ein berre sjå på fru Alving sitt dilemma eller Osvald si store tragedie, og la det vera det det er. Ein treng ikkje å analysera stykket for å nyta det (sjølv om det vert enno meir spanande då, helsing nerden).

Eg er glad i Ibsen. Det vil seie, eg er glad i dei realistiske samtidsdramaa og særskilt Vildanden. Peer Gynt er interessant (her kan du sjå kva eg skreiv om Fosse si attdikting), men meir interessant enn emosjonelt engasjerande. Samtidsdramaa stiller i ei anna klasse. Samtidsdramaa er framleis aktuelle og provoserande, men det er vanskeleg å sjå føre seg kor provoserande desse borgarlege dramaa faktisk varDet er mange ting å ta tak i med Gengangere, alle interessante, men dei fleste fordrar at du har lese stykket. Eg kjem difor ikkje til å gå inn på dei her, men ei utfordring viss du skal lesa det for første gong: Tittelen er ikkje tilfeldig. Det er mange formar for Gengangarar. 

Har du lese noko Ibsen av eigen, fri vilje? Er han aktuell? Er det noko å henta for dei som ikkje skal jobba med litteratur? 

Søndagsutdrag: Fahrenheit 451

It was a pleasure to burn.

It was a special pleasure to see things eaten, to see things blackened and changed. With the brass nozzle in his fists, with this great python spitting its venomous kerosene upon the world, the blood pounded in his head, and his hands were the hands of some amazing conductor playing all the symphonies of blazing and burning to bring down the tatters and charcoal ruins of history. With his symbolic helmet numbered 451 on hos stolid head, and his eyes all orange flame with the thought of what came next, he flicked the igniter and the house jumped up in a gorging fire that burned the evening sky red and yellow and black. He strode in a swarm of fireflies. He wanted above all, like the old joke, to shove a marshmallow on a stick in the furnace, while the flapping pigeon-winged books died on the porch and lawn of the house. While the books went up in sparkling whirls and blew away on a wind turned dark with burning.

Montag grinned the fierce grin of all men singed and driven back by flame.

He knew that when he returned to the firehouse, he might wink at himself, a minstrel man, burnt-corked, in the mirror. Later, going to sleep, he would feel the fiery smile gripped by his face muscles, in the dark. It never went away, that smile, it never went away, as long as he remembered.

Fahrenheit 451: the temperature at which book-paper catches fire and burns.

Eg les ein del sci fi på si’, som ein del av mi skjønnlitterære danningsreise. I Fahrenheit 451 er me i ei post-litterær framtid, der lesing er forbode. Lesing fører til kunnskap og kunnskap fører berre til ulykke, så i staden fyller innbyggjarane kveldane med medikament og store skjermar. Framtidas brannmenn sløkk ikkje brannar, dei startar dei. Montag er ein av desse brannmennene, kunnskapssløkkjarane. Men viss å brenna bøker fører til eit gladare samfunn, kvifor er Montag så ulykkeleg?

Du finn fleire smakebitar her.

Under His Eye

Jaja, kunsten etterliknar livet, si.

I’m sorry there is so much pain in this story. I’m sorry it’s in fragments, like a body caught in crossfire or pulled apart by force. But there is nothing I can do to change it.

Det kjennest som eit lite tiår sidan eg såg at The Handmaid’s Tale skulle koma som serie. Eg var gira eg skulle berre lesa boka først. Difor er eg seint ute til festen, eg trur ikkje eg har mista/forlagt/gløymt ei bok så mange gonger før. Det tok difor eit godt år, men eg las boka ut førre veke, ikkje klar for at ho skulle stoppa der ho gjorde. Eg var svimmel av intensiteten. Det er kvelande å ta del i alle overgrepa når samfunnet er overgriparen.

Samfunnet, Gilead, er eit gjennomført patriarkalsk regime, plaga av barnløyse. Få kvinner er i stand til å føda friske, levande ungar. Dei kvinnene som tidlegare hadde ein (i patriarkatet sine auge) moralsk livsførsel vert sette inn i teneste som surrogatar. Den einaste verdifulle delen ved desse kvinnene er livmora. Offred er ei tenerinne. Of Fred. Ho har ikkje lenger noko namn. Det viktige er ikkje kven ho var, men kven ho no høyrer til. Ho er satt inn hjå Fred for å unnfanga born på vegne av den ufruktbare kona. Me får glimt av livet på opplæringssenteret og frå livet før Gilead. Dei vert kalla tenerinner, men det er ikkje anna enn slaveri. Dei vert haldne under strengt oppsyn. Langs «Veggen» kan dei sjå kroppane til dei som har brote ein av dei mange lovane i dette forvridde teokratiet.

Helsinga «under his eye» kunne vore eit fromt lykkeønske, men det er ei åtvaring. Religionen Gilead er tufta på har ingenting med kristendomen å gjera, «han» er patriarken, sjølve samfunnet. «Under his eye» er ei påminning om at det er auge over alt. Ikkje drit deg ut. Narrativet er hoppande, forteljinga vert fortald med ei hast som fortel noko om desperasjonen til Offred, som skildrar eit levande mareritt.

I want to be held and told my name. I want to be valued, in ways that I am not; I want to be more than valuable. I repeat my former name; remind myself of what I once could do, how others saw me. I want to steal something.

All science fiction inneber eit kva viss. Det er ofte dei store verdiane som står på spel, som ytringsfridom, overvaking og sortering. Det er ikkje meininga å vera politisk, men det er klin umogleg å skriva om denne boka utan å vera det. Som sjanger har science fiction eit særleg politisk potensial. Han er godt eigna til å undersøka problematiske tendensar sin ytste konsekvens. Akkurat denne veka kjennest det som om ein ikkje treng så himla god fantasi for å koma på plottet i The Handmaid’s Tale, der det sentrale er: Du er verdifull, men du har ingen verdi. Du eig ikkje deg sjølv. Du er ikkje deg sjølv, du er ein funksjon: Det livmora di er i stand til. Eit heilagt ansvar.

På nyheitene: Funksjonen din er viktigare enn evna og moglegheiten til å sjå kva som er best for deg, familien din, situasjonen din eller dykkar. I ein vanskeleg livssituasjon får du ikkje tillit til å ta det tyngste valet i ditt liv, du må få godkjenning av ei nemnd. Dette hadde ikkje kjentest så ille viss det hadde vore basert på rådande verdiar, det råtne er at desse heilt grunnleggjande rettane vert brukte som basketballkort i eit politisk maktspel. Som om kvinner i Noreg står i kø for å få utført fosterreduksjonar (me kan godt slutta å kalla det tvillingabortar). Dette er kun ein trøystepremie for eit parti som ikkje fekk den eigentlege vilja si, og ofra er kvinnene.

Det handlar ikkje berre om kvinna si rett til å ta vanskelege val, men synet på kvinna som kapabel til å ta desse vala. Dette synet har blitt gjort til eit politisk forhandlingskort, og dette kortet vil eg ha tilbake. Dette er ikkje Gilead. Men 2019 har berre vart i nokre veker, og eg føler allereie at eg eig livmora mi litt mindre enn eg gjorde før.

Eg veit at dette er ei bok eg kjem til å lesa igjen.I mellomtida er det berre å kosa seg med spin off-en NRK produserer no, den heiter “regjeringsforhandlinga”. Det har vore særleg mykje spenning knytta til det mannlege castet.

Shout out til Norli:

 

View this post on Instagram

 

Kan du bære én bok kan du bære to. Bare så det er sagt. #norlibokhandel #norli #bokhandel #nrkbok #detdumålese #bedremedbok #godbok

A post shared by Norli Bokhandel (@norli_bokhandel) on

Nolite te Bastardes Carborundorum.

Byrjingar

Ingen kloke ord, berre eit kjapt hallo og nokre lause tankar.

Til våren skal eg undervisa på NTNU, og det kjem heilt sikkert til å prega lesinga i 2018 Dette er nokre av julebøkene mine, du kan nok gjetta kva som står på pensum. Eg ser på leselistene og gler meg! Bloggen lever vidare, slik den er. Ein liten disclaimer: Bloggen er ikkje ein akademisk blogg, men ein blogg der eg skriv fritt og flåsete om dei bøkene eg liker best. I tillegg kjem eg av og til til å bookstagramme (ja, det er ein ting) litt på engelsk på @shh.quietplease. Det er eit supplement, ikkje ei erstatning. Hjartet ligg i bloggen.

Favorittar i 2018 –
Denne dagen, et liv. Ein biografi om Astrid Lindgren. Jens Andersen.

Presens maskin. Gunnhild Øyehaug.

Det magiske hjertet. Kristina Ohlsson.

Sidan eg har slutta å fullføra bøker som ikkje interesserer meg, har eg heller ingen anti-favorittar. Ein utmerka vane som eg har tenkt å ta med meg inn i det nye året. Livet er kort, biblioteket er stort.

Elles – takk for eit godt 2018, me ser kvarandre i 2019.

P.S. Hugsar du eventyret om Den lille pige med svolstikkerne? Ho som går på de nøgne små fødder, der var røde og blå af kulde; i et gammelt forklæde holdt hun en mængde svolvstikker og ét bundt gikk hun med i hånden; ingen havde den hele dag købt af hende; ingen hadde givet hende en lille skilling; sulten og forfrossen gik hun og så så forkuet ud, den lille stakkel!
H.C. Andersen sitt eventyr er ein fast nyttårstradisjon hjå oss. Per Aabel si lesing er fantastisk. 

Else går til psykolog


I år har det meste av kjendis-Noreg gitt ut biografiar. Dei fleste i øverste sjiktet når det gjeld klamheit. Dette er ikkje ei slik bok. Else Kåss Furuseth går til psykolog. Og transkriberer. Og der har du utgangspunktet for eit modig og ærleg prosjekt. Me får følgja henne gjennom 30 terapitimar. Av omsyn til andre har ho fjerna noko av det som er utleverande, og det som står att er rått og sårbart. Motivasjonen bak er ikkje sjølveksponering, men ei bok som set fokus på mental helse og det å gå i terapi. Det er nett denne opeheita som er grunnen til at ho nettopp vann Årets navn i VG. Til avisa seier ho at ho bryr seg om å skapa “et samfunn hvor vi tåler hverandres smerte.” Smerte, det veit Kåss Furuseth ein del om.

Else sitt førre show, Kondolerer, låg tidlegare ute på NRK. Det er ubegripeleg at nokon klarar å laga god stand up av broren og mora sine sjølvmord, men i god humor er det òg rom for sorg og alvor. I boka ser me at ho strevar med å halde balansen mellom “komikken og kronikken”, som ho seier. Else sin sjølvironi er på grensa til utstlettande, og psykologen kjeftar og utfordrar henne på dette. Me møter er ei vanleg, frisk dame som treng å arbeida med vanskelege hendingar. Ho snakkar særleg om korleis broren sitt humør og reaksjonar prega heile familien sitt liv. Etter kvart skiftar fokuset vidare til einsemd, vekt og overspising. Me vert kjende med ei dame som gjer grensesprengande ting og så unnskuldar seg, også når ho ikkje treng det.

– Nei. Unnskyld, jeg tøffa meg.
– Nei, du trenger ikke si unnskyld.

– Unnskyld.

Du trenger ikke si unnskyld for at du sier unnskyld.

– Beklager.

Det blir på en måte det samme.

– Hva da?

Beklager og unnskyld betyr det samme.

Eg trur at grunnen til at eg ikkje oppfattar det som utleverande er at det er reine transkribsjonar. Det er ingen miljøskildringar. Personskildringane kjem gjennom nokon av replikkane, men for det meste er psykologen ein hjerne utan kropp, eit hovud som hjelp Else med å forstå sine eigne tankar. Det er interessant å sjå korleis dynamikken mellom terapeut og pasient utviklar seg. Psykologen tolkar og korrigerer, men det er Else som gjer jobben. I samtalen kjem ho med refleksjonar kring det å gå i terapi, om terapien gjer henne dårlegare eller betre, og er det eigentleg så smart å gå så djupt i sin eigen hjerne? Tålar ho mindre enn andre? Kvifor vert ho så trist når ho snakkar ordentleg om ting?

– Du er opptatt av at det ikke er noe farlig å være trist. Men det jeg har vært opptatt av, hvis noen spør meg om dette med gener og arv og sånn, er å avvise ideen om melankoli hos meg sjøl. Det tristeste jeg har tillatt meg å bli er så trist som du blir av å høre på alle platene til Dybdahl på rappen. Føleri er en uting.


– Går det an å si at du ikke har så mye trening?

Psykologen leiter etter eit godt norsk ord for self compassion. Eg har ikkje funne noko. Han siktar til det å vera god og raus med seg sjølv. Det er kanskje ikkje så rart at han måtte til USA for å finna omgrepet, for det er ein lite norsk ting å halda på med. Dette er heller ikkje Else så god på. Eg trur mange kan kjenna seg att i sjølvforsvaret hennar. Med ein særegen humor, ispedd litt sjølvforakt, seier ho at ho har gått frå komikk til kronikk. Om det tenker eg at ho har vist at det går an å halda på med begge delar. Ho har i alle fall vore svært raus med oss andre.

Sci fi og sølvfolie

Ikkje eit reisebrev, men ei tilråding.

Av og til treng ein ein lesesal, og av og til er ein i Oslo, og av og til skjer begge delar samtidig. I dag var ein sånn dag. For å få max utbytte av å vera turist stakk eg innom Nasjonalbiblioteket for å lesa om komediar og tragediar. I tillegg til sånne fine pultar i mørkt tre med grøn bordbeskyttelse hadde dei ei fin-fin utstilling om science fiction, Science fiction – fra Gutenberg-galaksen til cyberspace. Dei byrjar med byrjinga. På et lag av fløyel låg ei side frå Gutenberg-bibelen (!), omringa av temariktig sølvfolie. Det er starten av boka om profeten Esekiel, der han har eit syn av det nokon seinare meiner er eit romskip. Slik vart Bøkenes bok eit uventa startskot til ei utstilling som handlar om sci fi frå Bibelen til Holberg til Supermann.

Eg jobba (i starten noko motvillig) litt med science fiction som student. Science fiction er meir enn romskip, og den delen eg er mest interessert i vert ofte kalla soft sci fi. Tenk sosiale strukturar à la Fahrenheit 451 og The Handmaid’s Tale. Det er ikkje eigentleg ei omskriving av samfunnet, men eit eksperiment der ein vel ut enkelte samfunnstrekk og visar dei i sin ytste konsekvens. Sci fi førekjem gjerne som dystopiar, og kan spegla og/eller endra måten me oppfattar oss sjølve i verda på. Eg veit ikkje heilt kva det er som gjer dette mogleg, men utstillinga sette i gang ein del tankar.

Her kan de mellom anna sjå ulike utgåver av Niels Klims underjordiske reise, omgitt av passande sølvfolie. Niels Klims vert av mange rekna som Nordens første sci fi-roman. På 1700-talet var Danmark-Noreg underlagt streng sensur. Ein kunne ikkje kritisera makthavarane. Eg veit ikkje om det var direkte straffbart, men bøker med kritikk av konge/kyrkje/stat (meir eller mindre det same) vart aldri utgitt. Holberg, den sniken, gjorde fleire grep for å sno seg unna denne sensuren. Fritt etter eige minne:

  • Boka er opphavleg skriven på latin (Nicolai Klimii iter subterraneum)
  • Boka vart gitt ut i Tyskland og slapp sånn unna sensuren i Danmark-Noreg
  • Og det mest avgjerande for oss, eller for sci fi-en: Ein openbar kritikk av kongen og riket var ikkje mogleg, uansett kor latinsk og utanlandsk ein gjorde det. Difor måtte ein kle inn kritikken i ei anna ramme. Niels Klim dett ned i eit hol i bakken, og støter på ein heil del ulike samfunn. Gjennom å skildra desse samfunna med ein lett absurditet, får Holberg formidla eit kritisk sin på det norsk-danske samfunnet – utan å kunne bli skulda for å gjera det.

Ganske frekt! Og det likar eg, sjølv om eg elles kan styra begeistringa for 1700-talslitteratur tykkjer eg at dette er artig. Då var det veldig spanande å sjå fleire utgåver på rad, med vakre illustrasjonar og på ulike språk. Det er lett å sjå at dette er påkosta. Dette var Holberg sin einaste roman.

Eg fekk og sett verdas første sci fi-film: Le Voyage Dans la Lune (1902). Filmen er på ca. eit kvarter og inkluderer mykje veiving med armar og bein, men ho er ganske morosam og estetisk spanande.

De kan sjå filmen her på Jutub. 

Science fiction, inkludert soft sci fi, vert sett på som ein moderne, teknologiorientert sjanger. Då er det kult å sjå korleis dei har jobba med sci fi i 1741, 1902 og 1953. Det viser oss at sjangeren er eit uttrykk for noko langt meir menneskeleg enn teknologijaget. I sci fi og fantasy finn du eit uforløyst potensial, ein måte å utforska ulike løsyningar på. Kva kan The Handmaid’s Tale sei om samfunnet vårt? Kva med The Hunger Games? Sjølv om ikkje alle bøker vert skrivne som kritikk fortel det noko om kva menneske tenker på, drøymer om og fryktar. Då er det spanande å verta minna om at det ikkje var så annleis i 1741, sjølv om den materielle verda såg veldig annleis ut. Utstillinga var forfriskande, og eg gjekk ut med ny inspirasjon og eit sterkt behov for å leita opp Lanterne-bøkene til Bing og Bringsværd. Eg fekk jobba litt òg, altså.

Eg veit at nokon av dykk les mykje sci fi, medan andre helst held seg unna. Kva er forholdet ditt til denne sjangeren? Kva er den beste/dårlegaste sci fi-romanen du har lese?

Dette er ei bok.

Og viss du lurer på korleis dette kan bli ei bok kan du godt følga @snaplioteket, for i dag (søndag) får du sett ein liten tutorial på korleis du kan laga denne og meir avanserte bøker til nytte, hygge… og kanskje julegåver.

Det er mogleg at det vert lagt ut tutorial, men eg lovar ingenting.

Ønskeglobusen

Av og til lurar eg på om eg er ein kald fisk. Eg græt nemleg sjeldan av bøker. Men denne boka, den burde koma med ei åtvaring. I dag har eg innvilga meg sjølv¹ ein sånn grådag der ein berre tek med seg dyna ut på sofaen og les. Og det passa godt, for då vart det ingen heime som kunne høyre meg snufsa meg gjennom Det magiske hjertet.

Charlotte, Roberta si bestevenninne, vart føydd med ein alvorleg hjartefeil. Ho vert dårlegare og dårlegare, heilt til det berre er eit nytt hjarte som kan redda henne. Men kor kan ein få tak i eit slikt hjarte? Roberta er rådlaus heilt til morfar Horatio, som har vore sjømann og sett litt av kvart, tek henne med på auksjon. Der ser dei ein rar, gamal globus. Morfar Horatio seier at den er magisk. Viss du tenner lyset i globusen vil lysstrålen få sitt eige liv. Du må få tak i jord eller vatn frå alle dei fem landa stråla skin på: Israel, Japan, Tadsjikistan, Brasil og Antarktis. For dei er begge sinte på og redde for døden:

ROBERTA OG CHARLOTTES DØDSLISTE
Hvorfor døden er så grusom

Fordi den varer så lenge.
Fordi man kanskje blir glemt etterpå.
Fordi foreldrene våre – og mange andre – blir kjempetriste.
Fordi det kanskje er vondt å dø.
Fordi man ikke vet hva som skjer etterpå.
Fordi døden kan komme når som helst.

For hundre år sidan las eg ei bok eg aldri har gløymt. Landet der tiden var borte er ei fantastisk forteljing om Lise. Bestevenninna har akkurat døydd, og Lise er sint. Ho vil ikkje verta vaksen. Ho vil ikkje at verda skal gå vidare. Når ho hoppar frå eit epletre, vert ho i staden henta av ein gribb. Han tek henne med til eit land der tida nullstillar seg sjølv kvart år. Tida går ikkje vidare. Ingen vert vaksne. Då eg las om Det magiske hjertet tenkte eg at boka måtte likna på Klaus Hagerup sin roman. At det skulle handla om død, frykt, sorg, magi.

Eg trur det var ordet “magisk” som fekk meg til å gå ut frå ein heil del ting: Dette skulle handla om parallelle verder og magiske redningsoppdrag. Slik er det å vera ein dum vaksen (eg meiner ikkje at eg er dummare enn andre vaksne, men at av og til er me vaksne ganske dumme). Roberta skal ynske seg at Charlotte skal få feira nittiårsdagen sin. Ho må finna ut korleis ein skal få tak i nokon som kan ta med seg vatn heilt frå Antarktis og Tadjukistan, medan Charlotte vert dårlegare og dårlegare. Eg venta på at gribben skulle koma og ta Roberta med på eit magisk eventyr der alt ordna seg, men det er ein annan magi som verkar i denne boka.

Det er eit par bøker frå barndomen som eg ikkje gløymer. Klaus Hagerup og Jostein Gaarder står bak dei fleste av dei. Eg har lese eit par av kriminalromanane til Kristina Ohlsson (det held med den fyrste, dei andre vert dårlegare og dårlegare), men denne sjangeren kler henne langt betre. Ho skriv tydeleg om store kjensler, og ikkje minst skriv ho til ei målgruppe ho kjenner og respekterer. Eg trur at denne kan vera ei sånn bok for nokon som Landet der tiden var borte er for meg. Dette er ei sånn ordentleg god bok. Den kan vera ekstra god for born og yngre ungdom som må takle sjukdom og frykt, men det er ei spanande historie som vil passa til alle. Vil Roberta få ordna alt i tide?

Og for vaksne kan det vera alt dette. Men sørg for at du er heime åleine først.

Leseeks.

¹Ikkje jobbskulk altså, eg arbeider deltid.
1 2 3