Author: signebraut

Under His Eye

Jaja, kunsten etterliknar livet, si.

I’m sorry there is so much pain in this story. I’m sorry it’s in fragments, like a body caught in crossfire or pulled apart by force. But there is nothing I can do to change it.

Det kjennest som eit lite tiår sidan eg såg at The Handmaid’s Tale skulle koma som serie. Eg var gira eg skulle berre lesa boka først. Difor er eg seint ute til festen, eg trur ikkje eg har mista/forlagt/gløymt ei bok så mange gonger før. Det tok difor eit godt år, men eg las boka ut førre veke, ikkje klar for at ho skulle stoppa der ho gjorde. Eg var svimmel av intensiteten. Det er kvelande å ta del i alle overgrepa når samfunnet er overgriparen.

Samfunnet, Gilead, er eit gjennomført patriarkalsk regime, plaga av barnløyse. Få kvinner er i stand til å føda friske, levande ungar. Dei kvinnene som tidlegare hadde ein (i patriarkatet sine auge) moralsk livsførsel vert sette inn i teneste som surrogatar. Den einaste verdifulle delen ved desse kvinnene er livmora. Offred er ei tenerinne. Of Fred. Ho har ikkje lenger noko namn. Det viktige er ikkje kven ho var, men kven ho no høyrer til. Ho er satt inn hjå Fred for å unnfanga born på vegne av den ufruktbare kona. Me får glimt av livet på opplæringssenteret og frå livet før Gilead. Dei vert kalla tenerinner, men det er ikkje anna enn slaveri. Dei vert haldne under strengt oppsyn. Langs «Veggen» kan dei sjå kroppane til dei som har brote ein av dei mange lovane i dette forvridde teokratiet.

Helsinga «under his eye» kunne vore eit fromt lykkeønske, men det er ei åtvaring. Religionen Gilead er tufta på har ingenting med kristendomen å gjera, «han» er patriarken, sjølve samfunnet. «Under his eye» er ei påminning om at det er auge over alt. Ikkje drit deg ut. Narrativet er hoppande, forteljinga vert fortald med ei hast som fortel noko om desperasjonen til Offred, som skildrar eit levande mareritt.

I want to be held and told my name. I want to be valued, in ways that I am not; I want to be more than valuable. I repeat my former name; remind myself of what I once could do, how others saw me. I want to steal something.

All science fiction inneber eit kva viss. Det er ofte dei store verdiane som står på spel, som ytringsfridom, overvaking og sortering. Det er ikkje meininga å vera politisk, men det er klin umogleg å skriva om denne boka utan å vera det. Som sjanger har science fiction eit særleg politisk potensial. Han er godt eigna til å undersøka problematiske tendensar sin ytste konsekvens. Akkurat denne veka kjennest det som om ein ikkje treng så himla god fantasi for å koma på plottet i The Handmaid’s Tale, der det sentrale er: Du er verdifull, men du har ingen verdi. Du eig ikkje deg sjølv. Du er ikkje deg sjølv, du er ein funksjon: Det livmora di er i stand til. Eit heilagt ansvar.

På nyheitene: Funksjonen din er viktigare enn evna og moglegheiten til å sjå kva som er best for deg, familien din, situasjonen din eller dykkar. I ein vanskeleg livssituasjon får du ikkje tillit til å ta det tyngste valet i ditt liv, du må få godkjenning av ei nemnd. Dette hadde ikkje kjentest så ille viss det hadde vore basert på rådande verdiar, det råtne er at desse heilt grunnleggjande rettane vert brukte som basketballkort i eit politisk maktspel. Som om kvinner i Noreg står i kø for å få utført fosterreduksjonar (me kan godt slutta å kalla det tvillingabortar). Dette er kun ein trøystepremie for eit parti som ikkje fekk den eigentlege vilja si, og ofra er kvinnene.

Det handlar ikkje berre om kvinna si rett til å ta vanskelege val, men synet på kvinna som kapabel til å ta desse vala. Dette synet har blitt gjort til eit politisk forhandlingskort, og dette kortet vil eg ha tilbake. Dette er ikkje Gilead. Men 2019 har berre vart i nokre veker, og eg føler allereie at eg eig livmora mi litt mindre enn eg gjorde før.

Eg veit at dette er ei bok eg kjem til å lesa igjen.I mellomtida er det berre å kosa seg med spin off-en NRK produserer no, den heiter “regjeringsforhandlinga”. Det har vore særleg mykje spenning knytta til det mannlege castet.

Shout out til Norli:

 

View this post on Instagram

 

Kan du bære én bok kan du bære to. Bare så det er sagt. #norlibokhandel #norli #bokhandel #nrkbok #detdumålese #bedremedbok #godbok

A post shared by Norli Bokhandel (@norli_bokhandel) on

Nolite te Bastardes Carborundorum.

Cappelens Forslag: Ein serie (u)heldige hendingar

St. Hanshaugen, 18. desember

Pil Cappelen Smith

Cappelens Forslag er ein uavhengig bokhandel, eigd av Pil Cappelen Smith og Andreas Cappelen. Det er rett før jul, og her står eg i ein bokhandel i Bernt Ankers gate og prøver å gjera meg usynleg, medan eg angrar bittert på gårsdagens overmot. I høve ein heilt annan anledning hadde eg spurt om å få filma litt og stilla nokre spørsmål. Eg skal akkurat til å trekka tilbake til gråvêret utanfor, men eg ser at eg har vorte observert. Det er for seint å snu.

Ein høg mann presenterer seg med eit fast handtrykk og deilig skarre-r. Pil Cappelen Smith vaglar seg på ein stol som er akkurat litt for liten for dei lange beina. Han sit ikkje lenge om gongen.

– Berre vent litt!

 

Biletet er stole frå Dagens Næringsliv

Me vert stadig avbrotne av den jamne straumen med gjestar, nokon for å kikka, mange fordi dei er på utkikk etter ei spesiell bok. Bjella over døra kling stadig, og det er nesten vanskeleg å tru på den harde røynda som har ført til konk-o-meteret på utsida.

 

– Me har som mål å ta ut løn éin gong i år, seier Cappelen Smith.

– Det er enkelt å starta butikk, men det er vanskeleg å halda det gåande når marknadsføringa manglar.

For når han seier uavhengig, då meiner han u-av-heng-ig. Ingen forlagsaksjonærar, ingen tilknytning til Forlagssentralen. Dette fører med seg mykje fridom, men dei betala alle rkeningar sjølv. Som konk-o-meteret indikerer, er det lite igjen til store avisannonser. Resultatet er ei svært original marknadsføring.

Bøker og branding

Konversasjonsleksika

Cappelen Forslags Konversasjonsleksikon er eit tosidig prosjekt: 1) å gje ut eit kunstverk 2) gjera kunstverket og butikken uløyseleg knytta til kvarandre. Eit sjølvplukka utval skandinaviske forfattarar har bidrege med tekstar av ulik lengde. Sjølv om leksikonformatet er kjent for dei av oss som gjekk på skule før Google, er innhaldet i konversasjonsleksikonet skrive med eit anna mål i sikte. Pil snakkar i overskrifter:

– Med konversasjonsleksikonet ville vi laga ei bok som la ballen død ein gong for alle i debatten om e-bok vs. p-bok. Det føler eg at vi har klart!

– Sex er betre enn porno!

– Ikkje lag noko som er dårleg!

Cappelen Smith ville skapa ei sanseoppleving og ta tilbake det han meier er ein naudsynt komponent i lesinga: Taktiliteten. Dei nesten 3000 bøkene er bundne inn for hand av dei to bokbindarane som framleis er aktive i Oslo. Forslaget set kvalitet høgt, og ynskjer å gå nokre steg tilbake for å oppnå den same høge kvaliteten som bøkene hadde før me byrja å sjå på dei som forbruksvare. Dei har skapa eit produkt folk vil ha. Leksikonet og butikken styrkar kvarandre som varemerke, og det beste av alt: Dei har ikkje brukt ei krone på marknadsføring av korkje boka eller butikken. Boka er marknadsføringa.

Avbrot nummer 5: Ut frå eit bakrom som gir seg ut for å vera «Oslos hemmeligste cafe», kjem to menn i dress. Dei åtvarer meg: «Du må ikkje tru på noko av det han seier! Dette er berre eit skalkeskjul for kokainsalg!». Eit tidkrevande skalkeskjul, men ei mogleg forklaring på det lett hypomane engasjementet.

Avbrot nummer 10: Forfattar Karine Nyborg kjem inn med ein bærepose bøker.

– Dette må du hugsa å få med, ivrar Cappelen Smith.

Karine donerer fleire eksemplar av eigne bøker og seier at ho tykkjer at det er så koseleg at dei skal stå akkurat der.

– At forfattarar kjem inn på denne måten, ja… Det hender ofte.

Ei rekke (u)heldige hendingar

Eg får klemt inn eit ord. Ti ord.

– Kva er favorittbøkene dine av dei du har i butikken?

– Kan eg visa to? Må dei vera i butikken? Eg skal finna den eine, vent her!

Han spring heim. «Heim» er ikkje langt unna. Eg får ei anna bok i handa medan eg ventar, ei tysk utgåve av leksikonet. Leksikonet har offisielt gått internasjonalt, utan nokon anna marknadsføring enn eit godt rykte. Boka har vore omtalt i fleire utanlandske media, mellom anna El País. 

Noko andpusten kjem Cappelen Smith tilbake med Craig Clevenger’s The Contortionist’s Handbook. Historia han no skal fortelja syner påverknadskrafta til ein stor, liten butikk i Oslo. Det startar i 2006, når Pil kjem heim frå Amsterdam med ei bok i kofferten. Boka får stor personleg tyding for han, og ho er eit sjølvsagt val når Cappelens Forslag opnar i 2011. Ingen som les boka er misnøgde. Han får til og med kontakt med Clevenger, som er så begeistra for konversasjonsleksikonet at han skriv fleire tekstar. Pil får høyre at Clevenger har ei tredje bok på veg, men så skjer det tragiske. Det amerikanske forlaget har gått konkurs, og boka vil ikkje bli gitt ut på den amerikanske marknaden. Etter ein sørgeperiode, kjem Pil over fantastiske nyhende: Boka kjem ut på fransk!

Pil publiserer ei gledesmelding på Facebook. Og så skjer det utrulege, eit sånn lukkeleg treff som berre skjer i dei små, uavhengige butikkane. Théophile Sersiron, den franske utgivaren, skriv:

I may have discovered and bought my first copy of The Contortionist’s Handbook at Cappelens Forslag a bunch of years ago when I was living in Oslo and regularly browsing your shop. Which lead to us publishing it in French. Which then lead to the object of your post. So you can add that to your list of achievements.

Slik har butikken, leksikonet og eigarane spelt ei direkte rolle i utgivinga av Mother Howl av Craig Clevenger. Butikken sin uavhengige posisjon gjer dei i stand til å ta sjølvstendige val, og vala får ringverknadar. Ei serie hendingar har ført til ei ny utgiving. Men det mest fantastiske er å sjå seg rundt i rommet som var tomt for fem minutt sidan, som no er fullt av unge jenter med mobiltelefonar, vaksne menn i fornuftige jakker og Oslo-slaps.

Og i desember peika pila mot lønn.

Dette intervjuet var eigentleg eit snap-innslag, men på grunn av mange følgjespørsmål har eg skrive det ned i ettertid. Det spørsmålet som går att mest er “Har Cappelens Forslag fleire bøker igjen av The Contortionist’s Handbook?,” eit spørsmål de godt kan stilla bokhandelen sjølv, for eksempel på Facebook.

Byrjingar

Ingen kloke ord, berre eit kjapt hallo og nokre lause tankar.

Til våren skal eg undervisa på NTNU, og det kjem heilt sikkert til å prega lesinga i 2018 Dette er nokre av julebøkene mine, du kan nok gjetta kva som står på pensum. Eg ser på leselistene og gler meg! Bloggen lever vidare, slik den er. Ein liten disclaimer: Bloggen er ikkje ein akademisk blogg, men ein blogg der eg skriv fritt og flåsete om dei bøkene eg liker best. I tillegg kjem eg av og til til å bookstagramme (ja, det er ein ting) litt på engelsk på @shh.quietplease. Det er eit supplement, ikkje ei erstatning. Hjartet ligg i bloggen.

Favorittar i 2018 –
Denne dagen, et liv. Ein biografi om Astrid Lindgren. Jens Andersen.

Presens maskin. Gunnhild Øyehaug.

Det magiske hjertet. Kristina Ohlsson.

Sidan eg har slutta å fullføra bøker som ikkje interesserer meg, har eg heller ingen anti-favorittar. Ein utmerka vane som eg har tenkt å ta med meg inn i det nye året. Livet er kort, biblioteket er stort.

Elles – takk for eit godt 2018, me ser kvarandre i 2019.

P.S. Hugsar du eventyret om Den lille pige med svolstikkerne? Ho som går på de nøgne små fødder, der var røde og blå af kulde; i et gammelt forklæde holdt hun en mængde svolvstikker og ét bundt gikk hun med i hånden; ingen havde den hele dag købt af hende; ingen hadde givet hende en lille skilling; sulten og forfrossen gik hun og så så forkuet ud, den lille stakkel!
H.C. Andersen sitt eventyr er ein fast nyttårstradisjon hjå oss. Per Aabel si lesing er fantastisk. 

Else går til psykolog


I år har det meste av kjendis-Noreg gitt ut biografiar. Dei fleste i øverste sjiktet når det gjeld klamheit. Dette er ikkje ei slik bok. Else Kåss Furuseth går til psykolog. Og transkriberer. Og der har du utgangspunktet for eit modig og ærleg prosjekt. Me får følgja henne gjennom 30 terapitimar. Av omsyn til andre har ho fjerna noko av det som er utleverande, og det som står att er rått og sårbart. Motivasjonen bak er ikkje sjølveksponering, men ei bok som set fokus på mental helse og det å gå i terapi. Det er nett denne opeheita som er grunnen til at ho nettopp vann Årets navn i VG. Til avisa seier ho at ho bryr seg om å skapa “et samfunn hvor vi tåler hverandres smerte.” Smerte, det veit Kåss Furuseth ein del om.

Else sitt førre show, Kondolerer, låg tidlegare ute på NRK. Det er ubegripeleg at nokon klarar å laga god stand up av broren og mora sine sjølvmord, men i god humor er det òg rom for sorg og alvor. I boka ser me at ho strevar med å halde balansen mellom “komikken og kronikken”, som ho seier. Else sin sjølvironi er på grensa til utstlettande, og psykologen kjeftar og utfordrar henne på dette. Me møter er ei vanleg, frisk dame som treng å arbeida med vanskelege hendingar. Ho snakkar særleg om korleis broren sitt humør og reaksjonar prega heile familien sitt liv. Etter kvart skiftar fokuset vidare til einsemd, vekt og overspising. Me vert kjende med ei dame som gjer grensesprengande ting og så unnskuldar seg, også når ho ikkje treng det.

– Nei. Unnskyld, jeg tøffa meg.
– Nei, du trenger ikke si unnskyld.

– Unnskyld.

Du trenger ikke si unnskyld for at du sier unnskyld.

– Beklager.

Det blir på en måte det samme.

– Hva da?

Beklager og unnskyld betyr det samme.

Eg trur at grunnen til at eg ikkje oppfattar det som utleverande er at det er reine transkribsjonar. Det er ingen miljøskildringar. Personskildringane kjem gjennom nokon av replikkane, men for det meste er psykologen ein hjerne utan kropp, eit hovud som hjelp Else med å forstå sine eigne tankar. Det er interessant å sjå korleis dynamikken mellom terapeut og pasient utviklar seg. Psykologen tolkar og korrigerer, men det er Else som gjer jobben. I samtalen kjem ho med refleksjonar kring det å gå i terapi, om terapien gjer henne dårlegare eller betre, og er det eigentleg så smart å gå så djupt i sin eigen hjerne? Tålar ho mindre enn andre? Kvifor vert ho så trist når ho snakkar ordentleg om ting?

– Du er opptatt av at det ikke er noe farlig å være trist. Men det jeg har vært opptatt av, hvis noen spør meg om dette med gener og arv og sånn, er å avvise ideen om melankoli hos meg sjøl. Det tristeste jeg har tillatt meg å bli er så trist som du blir av å høre på alle platene til Dybdahl på rappen. Føleri er en uting.


– Går det an å si at du ikke har så mye trening?

Psykologen leiter etter eit godt norsk ord for self compassion. Eg har ikkje funne noko. Han siktar til det å vera god og raus med seg sjølv. Det er kanskje ikkje så rart at han måtte til USA for å finna omgrepet, for det er ein lite norsk ting å halda på med. Dette er heller ikkje Else så god på. Eg trur mange kan kjenna seg att i sjølvforsvaret hennar. Med ein særegen humor, ispedd litt sjølvforakt, seier ho at ho har gått frå komikk til kronikk. Om det tenker eg at ho har vist at det går an å halda på med begge delar. Ho har i alle fall vore svært raus med oss andre.

Sci fi og sølvfolie

Ikkje eit reisebrev, men ei tilråding.

Av og til treng ein ein lesesal, og av og til er ein i Oslo, og av og til skjer begge delar samtidig. I dag var ein sånn dag. For å få max utbytte av å vera turist stakk eg innom Nasjonalbiblioteket for å lesa om komediar og tragediar. I tillegg til sånne fine pultar i mørkt tre med grøn bordbeskyttelse hadde dei ei fin-fin utstilling om science fiction, Science fiction – fra Gutenberg-galaksen til cyberspace. Dei byrjar med byrjinga. På et lag av fløyel låg ei side frå Gutenberg-bibelen (!), omringa av temariktig sølvfolie. Det er starten av boka om profeten Esekiel, der han har eit syn av det nokon seinare meiner er eit romskip. Slik vart Bøkenes bok eit uventa startskot til ei utstilling som handlar om sci fi frå Bibelen til Holberg til Supermann.

Eg jobba (i starten noko motvillig) litt med science fiction som student. Science fiction er meir enn romskip, og den delen eg er mest interessert i vert ofte kalla soft sci fi. Tenk sosiale strukturar à la Fahrenheit 451 og The Handmaid’s Tale. Det er ikkje eigentleg ei omskriving av samfunnet, men eit eksperiment der ein vel ut enkelte samfunnstrekk og visar dei i sin ytste konsekvens. Sci fi førekjem gjerne som dystopiar, og kan spegla og/eller endra måten me oppfattar oss sjølve i verda på. Eg veit ikkje heilt kva det er som gjer dette mogleg, men utstillinga sette i gang ein del tankar.

Her kan de mellom anna sjå ulike utgåver av Niels Klims underjordiske reise, omgitt av passande sølvfolie. Niels Klims vert av mange rekna som Nordens første sci fi-roman. På 1700-talet var Danmark-Noreg underlagt streng sensur. Ein kunne ikkje kritisera makthavarane. Eg veit ikkje om det var direkte straffbart, men bøker med kritikk av konge/kyrkje/stat (meir eller mindre det same) vart aldri utgitt. Holberg, den sniken, gjorde fleire grep for å sno seg unna denne sensuren. Fritt etter eige minne:

  • Boka er opphavleg skriven på latin (Nicolai Klimii iter subterraneum)
  • Boka vart gitt ut i Tyskland og slapp sånn unna sensuren i Danmark-Noreg
  • Og det mest avgjerande for oss, eller for sci fi-en: Ein openbar kritikk av kongen og riket var ikkje mogleg, uansett kor latinsk og utanlandsk ein gjorde det. Difor måtte ein kle inn kritikken i ei anna ramme. Niels Klim dett ned i eit hol i bakken, og støter på ein heil del ulike samfunn. Gjennom å skildra desse samfunna med ein lett absurditet, får Holberg formidla eit kritisk sin på det norsk-danske samfunnet – utan å kunne bli skulda for å gjera det.

Ganske frekt! Og det likar eg, sjølv om eg elles kan styra begeistringa for 1700-talslitteratur tykkjer eg at dette er artig. Då var det veldig spanande å sjå fleire utgåver på rad, med vakre illustrasjonar og på ulike språk. Det er lett å sjå at dette er påkosta. Dette var Holberg sin einaste roman.

Eg fekk og sett verdas første sci fi-film: Le Voyage Dans la Lune (1902). Filmen er på ca. eit kvarter og inkluderer mykje veiving med armar og bein, men ho er ganske morosam og estetisk spanande.

De kan sjå filmen her på Jutub. 

Science fiction, inkludert soft sci fi, vert sett på som ein moderne, teknologiorientert sjanger. Då er det kult å sjå korleis dei har jobba med sci fi i 1741, 1902 og 1953. Det viser oss at sjangeren er eit uttrykk for noko langt meir menneskeleg enn teknologijaget. I sci fi og fantasy finn du eit uforløyst potensial, ein måte å utforska ulike løsyningar på. Kva kan The Handmaid’s Tale sei om samfunnet vårt? Kva med The Hunger Games? Sjølv om ikkje alle bøker vert skrivne som kritikk fortel det noko om kva menneske tenker på, drøymer om og fryktar. Då er det spanande å verta minna om at det ikkje var så annleis i 1741, sjølv om den materielle verda såg veldig annleis ut. Utstillinga var forfriskande, og eg gjekk ut med ny inspirasjon og eit sterkt behov for å leita opp Lanterne-bøkene til Bing og Bringsværd. Eg fekk jobba litt òg, altså.

Eg veit at nokon av dykk les mykje sci fi, medan andre helst held seg unna. Kva er forholdet ditt til denne sjangeren? Kva er den beste/dårlegaste sci fi-romanen du har lese?

Dette er ei bok.

Og viss du lurer på korleis dette kan bli ei bok kan du godt følga @snaplioteket, for i dag (søndag) får du sett ein liten tutorial på korleis du kan laga denne og meir avanserte bøker til nytte, hygge… og kanskje julegåver.

Det er mogleg at det vert lagt ut tutorial, men eg lovar ingenting.

Ønskeglobusen

Av og til lurar eg på om eg er ein kald fisk. Eg græt nemleg sjeldan av bøker. Men denne boka, den burde koma med ei åtvaring. I dag har eg innvilga meg sjølv¹ ein sånn grådag der ein berre tek med seg dyna ut på sofaen og les. Og det passa godt, for då vart det ingen heime som kunne høyre meg snufsa meg gjennom Det magiske hjertet.

Charlotte, Roberta si bestevenninne, vart føydd med ein alvorleg hjartefeil. Ho vert dårlegare og dårlegare, heilt til det berre er eit nytt hjarte som kan redda henne. Men kor kan ein få tak i eit slikt hjarte? Roberta er rådlaus heilt til morfar Horatio, som har vore sjømann og sett litt av kvart, tek henne med på auksjon. Der ser dei ein rar, gamal globus. Morfar Horatio seier at den er magisk. Viss du tenner lyset i globusen vil lysstrålen få sitt eige liv. Du må få tak i jord eller vatn frå alle dei fem landa stråla skin på: Israel, Japan, Tadsjikistan, Brasil og Antarktis. For dei er begge sinte på og redde for døden:

ROBERTA OG CHARLOTTES DØDSLISTE
Hvorfor døden er så grusom

Fordi den varer så lenge.
Fordi man kanskje blir glemt etterpå.
Fordi foreldrene våre – og mange andre – blir kjempetriste.
Fordi det kanskje er vondt å dø.
Fordi man ikke vet hva som skjer etterpå.
Fordi døden kan komme når som helst.

For hundre år sidan las eg ei bok eg aldri har gløymt. Landet der tiden var borte er ei fantastisk forteljing om Lise. Bestevenninna har akkurat døydd, og Lise er sint. Ho vil ikkje verta vaksen. Ho vil ikkje at verda skal gå vidare. Når ho hoppar frå eit epletre, vert ho i staden henta av ein gribb. Han tek henne med til eit land der tida nullstillar seg sjølv kvart år. Tida går ikkje vidare. Ingen vert vaksne. Då eg las om Det magiske hjertet tenkte eg at boka måtte likna på Klaus Hagerup sin roman. At det skulle handla om død, frykt, sorg, magi.

Eg trur det var ordet “magisk” som fekk meg til å gå ut frå ein heil del ting: Dette skulle handla om parallelle verder og magiske redningsoppdrag. Slik er det å vera ein dum vaksen (eg meiner ikkje at eg er dummare enn andre vaksne, men at av og til er me vaksne ganske dumme). Roberta skal ynske seg at Charlotte skal få feira nittiårsdagen sin. Ho må finna ut korleis ein skal få tak i nokon som kan ta med seg vatn heilt frå Antarktis og Tadjukistan, medan Charlotte vert dårlegare og dårlegare. Eg venta på at gribben skulle koma og ta Roberta med på eit magisk eventyr der alt ordna seg, men det er ein annan magi som verkar i denne boka.

Det er eit par bøker frå barndomen som eg ikkje gløymer. Klaus Hagerup og Jostein Gaarder står bak dei fleste av dei. Eg har lese eit par av kriminalromanane til Kristina Ohlsson (det held med den fyrste, dei andre vert dårlegare og dårlegare), men denne sjangeren kler henne langt betre. Ho skriv tydeleg om store kjensler, og ikkje minst skriv ho til ei målgruppe ho kjenner og respekterer. Eg trur at denne kan vera ei sånn bok for nokon som Landet der tiden var borte er for meg. Dette er ei sånn ordentleg god bok. Den kan vera ekstra god for born og yngre ungdom som må takle sjukdom og frykt, men det er ei spanande historie som vil passa til alle. Vil Roberta få ordna alt i tide?

Og for vaksne kan det vera alt dette. Men sørg for at du er heime åleine først.

Leseeks.

¹Ikkje jobbskulk altså, eg arbeider deltid.

Presens Maskin

Det er 1998. Under ein kvit syrin sit Anna og les dikt. Laura på to og eit halvt år prøver å koma seg fram på trehjulssykkel. Anna skal lesa om trädgårdar, men les feil. Når ho i staden les tärdgård vert det skapa eit parallelt univers der tärdgården finst. Og Laura, ho finst berre i det universet. Anna får ei merkeleg kjensle av at det er noko som manglar, ho må ringe mora for å høyre om ho eigentleg har eit barn, ho trur at ho har hatt eit slag. Laura er borte, men veks opp i sitt univers. Dei har slutta å eksistera for kvarandre. Noko kjem til syne som i eit déja vu, eller i ei kjensle av at noko er gløymd.

Anna er interessert i det abstrakte elementet i språket. Ho skriv om grammatikk i si ytste meining, på det punktet grammatikk handlar meir om filosofi enn grammatiske eigenskapar.

I lingvistikken er det to ytterkantar:

  1. Tanken skapar språket. Vidare: Språket er eit uttrykk for dei tankane me instinktivt har, men ikkje får realisert gjennom ytringar før språket lekamleggjer tanken.
    2. Språket skapar tanken. Vidare: Ein kan ikkje tenka dei tankane ein ikkje har eit språk for å tenka, altså oppstår tanken når språket kjem til. Dette kan ein forstå slik at sjølve verda vert til fordi språket synleggjer ho for oss.

Hovud har eksplodert av mindre.

I alle fall. Utan at Anna veit det sjølv har feillesinga hennar utløyst to verder og to presens. Øyehaug skriv om korleis mor og dotter nesten kryssar kvarandre: minnet om ein blom, eit pianostykke. Den eine veit ikkje at ho manglar ei mor, den andre veit ikkje at ho manglar ei dotter.

(…) her har eg vore før, kjenner ho, og det ho opplever, er som vi alle forstår eit déja vu, det er som om ho er seg sjølv og ein annan person samtidig, ho har vore akkurat her. Og det har ho jo. Ho berre veit det ikkje. Her budde ho til ho var to og eit halvt år, med Bård og Anna, i eit anna univers, heilt til Anna ein lagnadstung dag altså las feil ordet ”trädgård” i ei diktsamling, og ein ”tärdgård” slukte Laura ute i hagen, og i tillegg medvitet om henne, samstundes som tärdgården med Laura i lukka Anna ute, og dei to versjonane av universet har oppstått, og Laura heldt fra med å bu i leiligheita i nokre månadar, med berre Bård, til Sara kom og dei flytta saman til Sandviken, men ingenting av dette hugsar Laura, ho står berre her og føler at ho opplever eit déja vu, ho har stått på akkurat denne flekken, ho har sett over til akkurat den butikken, og ho har ikkje sett plastposane på kjøkkenbenken som går langs vindauget og vender ut mot butikken, men ho kjenner rørsla i hendene, hjartet hennar bankar, ho ser ut vindauget i det andre vesle rommet som stova er laga av, ho ensar at Karl Peter og meklaren står borte i eit hjørne og peikar på noko, men først og fremst ser ho den kvite syrinen som veks utanfor balkongdøra og blømer kvitlysande. Ho veit brått intenst at ho kjenner den syrinen. Dette er ein syrin ho har sett vaie utanfor eit vindauge før, det er den same syrinen, ho veit alt her. Dette er syrinen.

Øyehaug gir oss fleire populærvitskapelege eksempel for å illustrere eit vanskeleg utgangspunkt. Desse skal eg ikkje dela med dykk. Sidan boka for meg er litt av ei gåte, vil eg ikkje gje dykk svara før de har lese ho sjølv. For det tykkjer eg at de skal.

Nokon vil nemleg at alt dette skal verta fortalt. Forteljaren skriv om korleis Anna og Laura sine liv går vidare utan at dei veit at dei nokon gong har kjent kvarandre. I håp om at dei i ei fjern tid skal verta funne, legg ho papira i ei myr. Etterkvart som ho vert synlegare, vert ho òg meir desperat.

Eller vent! Om vi grip fast om kantane på kapittelet (som er skålforma), bøyer oss fram og kikar ned i det, får vi auge på noko som lir fram og tilbake der nede, som om det dinglar i enden av ein tråd. Det er rundt som ein curlingstein, og det blenker, det liknar (synest vi) fullstendig på tyngdekraftspendelen i blank bronse som heng i Griffith Observatory i Los Angeles, som roterer sakte fram og tilbake og viser at jorda aldri står stille, som om han pendla med lukka sitt skin og sorga si tyngde, som ei klokke.

Ho er allvitande, men er ho truverdig? Denne galskapen (det er er ikkje det same som at det ikkje er sant) er noko av det som fascinerer meg mest med denne romanen. Forteljaren mistar gripet om både forteljinga og røynda, og det er noko ho så gjerne vil at vi skal få med oss. Eg har mine tankar om kva ho ventar på, men på grunn av nemnde gåte skal eg ikkje spekulera for mykje her. Eg trur at eg set romanen i eit meir komplisert lys enn det ho fortener. Språket til Øyehaug gjer det forståeleg, og ho gir ein del populærvitskaplege eksempel for å illustrera det ho meiner har skjedd idet dei to parallelle universa kom til. Det er ei interessant utforsking av korleis språket formar verda, gitt at språket eig et slikt potensial. Det er i tillegg ei god fortelling som klarar seg godt på eit tolkingsfritt plan.

Søndagsutdrag: Forvandlinga og andre forteljingar

Skald forlag gir ut nye omsettingar av gamle klassikarar. Ein skal ikkje døma boka etter osv, men nokon har faktisk gjort dette. Bokserien vann gull i Årets vakreste bøker 2018. Legg til at omsettingane er til nynorsk, så skjønar du kvifor eg er begeistra. Viss nokon har tenkt å gje meg julegåver kan eg sei at eg har Frankenstein og Forvandlinga i hylla, og så kan de gjera som de vil med den informasjonen.

Utdraget er frå novella Forvandlinga:

Då Gregor Samsa vakna i senga si ein  morgon av urolege draumar var han forvandla til eit kryp. Han låg på den panservorne harde ryggen sin og såg, når han lyfte litt på hovudet, den kvelvde brune buken sin delt opp i stive bogeforma valkar til ei høgd sengeteppet var ved å glida ned av og berre såvidt klarte å verta liggjande på. Dei mange små beina hans, ynkeleg tynne jamførde med omfanget hans elles, flimra hjelpelaust framfor augo hans.

I antologien kan du og lesa Dommen, Ein landsens lækjar, Framfor lova og Ein draum. Sjølv har eg berre lese Prosessen, og det er mange år sidan. Eg har litt låg toleranse for det absurde, så novelleformatet er ei passe dosering for meg – jf. Petersburgnoveller.

 

Du finn fleire smakebitar hjå Astrid Terese. 

 

Nøkkeroser: Hovudet over vatnet

Nøkkeroser er forførande vakre, men under vassflata har dei lange røter som kan kveile seg rundt deg, slik at du aldri meir får hovudet over vatnet. Eg-et i Nøkkerosene vaklar mellom sjuk og frisk. Ho har flytta heim til foreldra sine for å avlasta søstera, si næraste pårørande, etter lang tids psykisk sjukdom. Romanen – viss det er ein roman – er ei samling med korte observasjonar og tankerekker. Det er ubehageleg å ta del i eg-ets fragmentariske tankekøyr, der ho distansert kjem med lause og springande assosiasjonar til ei verd ho ikkje ser på seg sjølv som ein del av. Ho tenker på litteratur, familieliv, kvardagsliv, deltidsjobben på sjukeheimen, andre verdskrig, mora si jakt etter brunsniglar. Du vert trekt inn i eit sinn som strevar med å halde seg sjølv samla.

Jeg har fortsatt mistro til språket mitt. Jeg tror ikke det virker som det skal lenger. Jeg er ganske sikker på at språket mitt skjuler seg. Et passivt språk som heller går i dekning enn å konfrontere virkeligheten som stadig kaller på det. Men det å gå i dekning er ikke nødvendigvis det samme som å lyve. Og det er ikke sikkert at man går i dekning fordi man lyver. Jeg ser for meg et språk som vender ryggen til for å beskytte seg, men også for å vise motstand mot noe som alltid er større og mektigere; hva det er, vet jeg ikke sikkert.

Språket virker ikke som det skal lenger. Dei korte kapitla, ofte berre eit avsnitt, er som tankekøyr, der eg renn over av sjølvforakt. Den manglande sjølvkontrollen og den runde kroppen og leitinga etter den avskyen folk er nøydde til å kjenna når dei ser på henne.

Og når me er inne på det med språk: Dei korte kapitla i Nøkkerosene er tynga av meining, og om ein skal leite etter veikskapar kan ein finne det her. Det er ingenting veikt med språket, men det kan bli litt mykje av det gode. Det fortetta språket er dessutan i overkant repeterande. Dette er eit stilistisk val, og mine tankar om dette handlar nok meir om smak og behag enn litterær kvalitet. Forfattaren sin bakgrunn som lyrikar er godt synleg, og det er lite trulig at ho har hatt stilistiske uhell. Somme gonger overskygger den språklege kvaliteten innhaldet. Språket og oppbygginga er altså ikkje for alle, men Guddal opnar eit vindu inn til eit gjenkjenneleg rom:

Det er ingen i hodet mitt som tenker, ingen andre enn meg. Lyden av moren min som romsterer i etasjen over – kanskje stryker hun fortsatt tøy, eller hun pakker de siste tingene før avreisen i morgen tidlig, eller hun gjør seg klar for å gå til sengs – bekrefter dette. Noe skraper mot gulvet, en stol flyttes på, en koffert settes ned; disse små intervensjonene fra en ytre virkelighet avbryter tankene mine nede i kjelleren slik at de penses over på nye spor. Hjernen er som et tomt godstog lenket til rustne jernbaneskinner, andpustent arbeider det seg gjennom natta; her fraktes ingenting annet enn spøkelser.

Det er vanskeleg å lesa om eit så lukka sinn. Eg framstår som ein statisk person, og ho tek avstand til den plassen ho tek i verda. Du (eg) føler ikkje omsorg for eg-et, og det er frustrerande. Ho lengtar etter å forflytte seg reint fysisk. Kanskje er det håp, kanskje vil godstoget stoppa. Eg håper det. Kort bok, god lesing.

Sjå gjerne innom Beathe og Eli. Det er interessant at tre personar har lagt merke til så ulike ting i ei så lita bok. Eg trur det er oppbygginga, som eg var kritisk til for få avsnitt sidan, som gjer dette mogleg.

1 2