Month: desember 2019

Av måneskinn gror det ingenting

I dette innlegget kjem eg til å halde ein diskusjon med min yndlingsdiskusjonspartnar, altså meg sjølv. Viss du vert demotivert av lengda kan du få kortversjonen her: Av måneskinn gror det ingenting er ei sabla god bok, som fortener ein større status enn«den der abortboka».  Viss du har lyst til å lesa kvifor, og kanskje utvida diskusjonen slik at ho går mellom fleire enn meg og meg sjølv, kan du lesa litt meir her:

(ingen spoilers, eigentleg)

I Av måneskinn gror det ingenting møter me ein mann som er ute og søker etter ei kvinne han møtte tretten dagar tidlegare. Ho hadde blitt med han heim, og gitt han eit val: «(…)Du kan få kroppen min, eller sjelen min. Du kan velge. Når jeg ikke kan få begge deler, da velger jeg sjelen din. Kroppen er mye vakrere, sa hun. Medan ho anklaga diktarane for å prøva å gjera sjølv det stygge vakkert, ville ho fortelja ei stygg historie. Ho kallar ho banal. Lyttaren tenker: 

En menneskesjel er en ting, som bare har betydning for de som selv har en sjel. En stor del av menneskeheten har ingen. Og de som har en, tar seg vel i vare for å utlevere den. Det er derfor opplevelsen er så voldsom, når en ved et førstegangs møte kjenner berøringen av det man kaller et menneskes sjel.

Ho set seg ned, drikk seg full, og snakkar natta gjennom. Romanen er konstruert som ein monolog, avbroten av små sceneskildringar som visar oss korleis tida går og korleis intensiteten byggjar seg opp. Ho er sjuk. Ho har ei historie som forteljast, og det gjer ho med ein stadig veksande intensitet. Dette «førstegangs» møtet set spor, både hjå den som leitar etterpå, og meg som lesar. 

Kvinna vaks opp i eit gruvesamfunn, men ynskja seg vekk. Det var mykje snakk i bygda, og særskilt mykje om skam. I den fasa av livet vart ho overvelda av det vakre. Ho kunne sitja i store kyrkjerom med lukka auge og kjenna på orgelbruset. Mange trudde at ho var religiøs, men det var musikken som trakk ho til slike rom. Noko fekk ho likevel med seg: Presten harma om synd og utukt. Slikt vert straffa hardt, både i kyrkja og i bygda, og ho får eit rykte på seg. Etter ein dans slapp ho så vidt unna ein gut som prøvde å valdta henne, men han serverte bygda ei historie med ein annan ende. Det at den småheilage jenta frå kyrkja hadde lete seg forføra på dette viset var skandaløst nok til å få ryktet til å gå. Allereie her vert historia stygg. Avstanden mellom det skjønne ho alltid har søkt etter står i sterk kontrast til det stygge ho ynskjer å visa fram. Ho finn skjønnheita mange stadar: I musikken, i solidaritet med Kristusfiguren i kyrkja, som vendar eit anklagande blikk mot preikestolen der presten forkynner om rett og gale, og ikkje minst i den store kjærleiken. 

Når ho er sytten møter ho den tidlegare læraren sin, Johannes, og vert forelska. Han gjev henne alt ho vil ha – i løynd. Han tek ho med seg på ferie og let ho leika hus. Ho ser opphavet sitt frå utsida, og med forakt forstår ho kor stygg og skamfull bygda og familien er. Men sjølv den største kjærleiken har sine grenser, og Johannes vel henne vekk. Han giftar seg med Svanhild, med fin familie og eit plettfritt rykte. Eit smartare val dersom livsambisjonen din er å koma inn i kommunestyret (noko eg tykkjer er veldig, veldig artig). Den store lukka er over, og ei serie med ulykker følgjer. Ho vert gravid. Fleire gonger. Det er særleg abortskildringane som i si tid gav romanen ei sentral rolle i norsk kulturhistorie. Ho har ofte vore behandla som eit debattinnlegg, noko eg meiner er djupt urettsamt mot romanen sin kvalitet.

Dette er openbart ein roman som tek opp eit sentralt samfunnsproblem. Slik stiller ho seg utvilsomt i den realistiske tradisjonen, men det er eitt spørsmål eg skulle ynskja fleire stilte: Kva er eigentleg problemet her? I den delen av litteraturhistorien «folk flest» møter, altså norskundervisninga, referer (i den grad ho vert referert til) til romanen som «den der abortboka». Kva er det som vert sett under debatt? I kyrkjerommet ho gjekk inn i for å la seg omfamna av brusande orgelmusikk tenkjer ho følgjande om presten sine ord:

Hvordan skulle en allmektig og rettferdig Gud kunne tillate at Satan skapte kjærlighet hos en ung pike som ingenting galt har gjort, kan du si meg det? Kan du si meg det, du?

Å nei du. Det var ikke mye trøst i det som presten sa.

Han sa at utukt var den verste synd. – De syndene som menneskene ellers gjør mot hverandre, de, snakket han mindre om. Sladderen, småligheten, løgnen – giften som vi dreper hverandre med, den nevnte han ikke.

Vi dreper ufødte småbarn. Hver dag blir det drept ufødte småbarn, men det nevnte han ikke.

Hvem er det som dreper dem, tror du? Jeg skal si deg det!

Det er blant andre prestene. Det er alle dem som holder liv i den løgnen, at driftene er skapt av Satan og at utukten plutselig blir til kjærlighet, når folk blir gifte. Presten leser et ritual og sier amen mot erleggelse av noen kroner som heter gebyr, og så har Gud velsignet akten. Ja, da er den blitt plikt. Plikt, plikt, plikt hører du – for alt i verden ikke lyst.

 Kvinna vert dømd for ei rekke kvinnelege synder: påstått promiskuitet, graviditet, abort. Men den eigentlege synda her er dei syndene me alle begår dagleg: småsnakk, baksnakk, løgn. Ikkje berre overgår presteskapen og samfunnet elles dei største syndene, men forårsakar dei. Dette fokuset føler eg har vorte marginalisert i ein roman der aborten er eit symptom, ikkje ein årsak. Det er dette som gjer at eg tykkjer at boka fortener ein større lesarskare i dag òg. 

I dei mange forenklingane som vert gjort når ein snakkar om ulike litterære tradisjonar vert tendensromanen (= den som tek føre seg store samfunnsproblem) somme gonger sett opp som ein motsetnad til såkalla estetiske romanar. Eg-et kallar historia si banal. Nedreaas har vorte kritisert for å ha ein platt skrivestil (Sayéd 2016:19) . For det første meiner eg heilt personleg og subjektivt at dette er ei stilistisk god bok. Hakkande og gjentakande fortel eget si eiga forteljing på ein fragmentert og stadig meir intens måte, som speglar den febrilske trongen til å få fram det stygge. Viss forfattaren brukar klisjéar og banalitetar (noko eg er usamd i, men la oss seie at det er slik), kvifor kan me ikkje tillate eg-et å fortelja si eiga livshistorie på ein måte som framhevar desperasjonen hennar?

Sjølve tittelen er poetisk og forlokkande, men ho får snart meining. Søkinga etter det skjønne er eit klart motiv. Men, som kvinna gjentek igjen og igjen, er ikkje måneskinnet noko anna enn ein refleksjon av den livgivande sola. Slik får eg djup sympati med ho som heile tida leitte etter venleik og kjærleik, utan å få nokon av delane. 

Fleire har lese og meint noko om boka: Hedda (her og her),  Ellikken, Birthe,