Month: juni 2019

Vi skulle vært løver

«Jeg er født i august, så jeg er løve. Og så syns jeg det er fint», mumler hun til slutt.
«Det synes jeg også», sier jeg.
«Syns du?» sier Leona stille.
«Ja. Jeg tenkte egentlig at… det høres ut som en jente med superkrefter», sier jeg.
Jeg lurer på Leona kommer til å bli fornærmet eller noe når hun får høre det, men det blir hun ikke. Hun smiler, men smilet forsvinner raskt igjen, som om det angrer på at det krøp fram og ikke tør å vise seg likevel.
«Det er dumt at jeg ikke har superkrefter, da», sier hun.
Jeg tenker litt.
«På en måte har du jo det», sier jeg.

Eg er svært usystematisk i jakta etter bøker. Stort sett treng eg at dei vert dytta i fjeset på meg, og det vert dei stort sett i større fart enn eg klarar å koma gjennom dei! Men i det siste har eg jobba litt målretta mot å finna norske bøker for born og ungdom som handlar om kjønnsidentitet og kjønnsdysfori. Det er fort gjort å koma gjennom. For hundre – fem – år sidan kom eg over ein artikkel som handla om representasjon i barne- og ungdomslitteraturen. Eg hugsar ikkje kor eg fann artikkelen, men ho skreik i alle fall etter litterære førebilete for ulike typar minoritetar. Å prøva å lesa seg gjennom det som finst av (norsk) barne- og ungdomslitteratur om kjønnsdysfori er fort gjort. For litt sidan kom eg likevel over ei perle. 

Eg la til sides ein kveld med burde-burde, og forsvann fort inn i forteljinga om Malin. Malin går på barneskulen og har eit kjedeleg namn og ein kjedeleg kropp. Ein dag byrjar det ei ny jente i klassen, med eit vakkert namn: Leona. Malin ynskjer seg så gjerne ei bestevenninne, og gjer det ho kan for at det kan bli Leona. Men det er noko rart med den nye jenta. Det er akkurat som om ho ikkje har ei fortid. Etter gymmen skiftar ho i eit handkle som nesten er som eit telt. Ein dag er det nokon som løyser handduken, og Leona kan ikkje skjula løyndomen sin. Malin veit ikkje kva ho skal tru. 

Leona er så jentete. Hun kler seg i jenteklær. Hun har blondetopper og leggings med blomster på. Sekken er lilla og rosa. Ingen gutt har en sånn sekk. Ingen gutt tegner hjerter over hele pennalet sitt og har hester på bokbindet. Å se for seg at hun egentlig er gutt, går nesten ikke an. Hele Leona er jentefarget!

Lilla sekk til tross, alle kan sjå at Leona har ein gutekropp. Så ekkelt! Mange av jentene rottar seg saman mot henne, dei krev. Kvifor er ho slik? Kvifor sa ingen at ho var ein han? Kvifor lot dei vaksne dei skifta saman med ein gut? No vert det vanskeleg å vera Malin. Klarar ho å vera lojal mot den nye jenta, som ikkje er ei jente? 

Det meste på nett er ferskvare, og det er nesten flaut å referera til blogginnlegg som er to år gamle, men om det er langt mellom norske barne- og ungdomsromanar om kjønnsidentitet, og endå lengre mellom omtalane av dei. På Deichmanske sin litteraturblogg kan me lesa om eit perspektivskifte, der romanane i mindre grad handlar om å koma ut av skapet, og i større grad om kjærleiken i seg sjølv. Legninga er ein del av karakterane, men ikkje det definerande personlegdomstrekket. Det er veldig spanande og etterlengta med litteratur som aukar representasjonen av marginaliserte grupper, og Leona sin kamp er eit viktig tema. Akkurat det liker eg veldig godt med Vi skulle vært løver. Leona sin kjønnsidentitet er ein viktig pådrivar for plottet. Likevel er det ikkje det viktigaste temaet, og akkurat det tykkjer eg er skikkeleg fint med denne boka. Ho handlar aller mest om Malin, som står over eit eksistensielt val: Kva slags venninne vil ho eigentleg vera?

No er eg ferdig (for no) med å moralisera over litteraturen si oppgåve og alt det der, og vil nøya meg med å seie at det er ei spanande og fin bok om lojalitet. Ho vert marknadsført for mellomtrinnet, men høver godt for alle dei som av og til skulle ønska at dei var ein løve, og det trur eg er dei fleste av oss.


(Elles kan du godt retta blikket austover til Sverige og Brorsan är kungeller vestover til USA og Magnus Chase and the Gods of Asgard for å møta fleire fiktive ungdomar som på ulikt vis lever ut kjønnsidentiteten sin)

Kvifor går det alltid til helvete?

Brannfakkel: Eg. Hatar. Amalie. Skram.

I alle fall gjorde eg det i 2011.

Det er mange kjende byrjingar i dei norske klassikarane, men Sjur Gabriel har ein av dei mest kjende sluttane:

Fra den dag av drakk både mannen og konen på Hellemyren.

Kjapp litteraturhistorisk innføring før me går vidare: Naturalismen. Sjå for deg alt som kan gi bittesmå glimt av glede og livslyst, fjern så dette, og så har du verda slik naturalistane såg ho: Ein studie av menneskeleg elende. Dette var ein del av det moderne gjennombrotet, der kunsten fekk ei ny oppgåve. Han skulle ikkje lenger berre skildra det vakre og fullkomne, men setja samfunnsproblem under debatt. Mange protesterte høglytt mot denne typen sosialpornografi. For litt sidan (fleire månadar sidan, tida flyr når og så vidare) skreiv eg om Gengangere. Ibsen sine skildringar av menneskeleg forfall vart kalla syndige og sjukelege, men Amalie Skram kom han i forsvar. Ho sa at elendet allereie fantest, og det einaste Ibsen kunne vera skuldig i var å avdekka verda slik ho var. Dette var hovudoppgåva til både realistane og naturalistane, men for å seie det ekstremt banalt: Realistane ville visa verda slik ho var, men naturalistane ville finna ut kvifor ho hadde blitt slik. Amalie Skram byrja på ei vanskeleg forteljing, og starta å jakta etter årsaka til at det gjekk som det gjekk med hovudpersonen. Var det arv, lagnad? For å finna svaret måtte ho jobba seg bakover. Der fann ho Sjur Gabriel og Oline. 

I Skram sin tetralogi om Hellemyrsfolket forsøker ho ikkje å avdekka menneskeleg forfall, men å undersøke kvifor ting går som det går. Og spørsmålet om «kvifor» er grunnen til at eg kanskje kan tilgi henne den emosjonelle belastinga denne lesinga er. For du må vera ganske i vater for å kunna utstå forteljinga om korleis Sjur Gabriel går under. Gardsnamnet Hellemyren fortel oss om eit mindre enn ideelt grunnlag for gardsbruk og fisking. Sjur Gabriel er… bonde og fiskar. Kona, Oline, er stort sett gravid, full eller begge delar. Livet til Sjur Gabriel, kona og dei ungane som framleis er i live er hardt og vert stadig hardare. Kvar gong ein ser spor av den gleda og livslysta eg skreiv om i innleiinga veit ein at noko snart kjem til å gå til helvete. Skram skildrar dette i detalj, men med eit nøytralt og journalistisk språk som passar til oppgåva hennar. Ho skal finna, ikkje dømma. Men me får innblikk i karakterane sitt indre, mellom anna tankane til Sjur Gabriel om kvifor ting vart som dei er: 

… Men da han så var reist fra bygden og hadde tatt seg tjeneste mange mil derfra, var det som blåst av ham for bestandig. Av og til hendte det nok, at han drømte om det og våknet gjennemvåt av svette og måtte stå opp og tenne lys og ta seg en skrå for å få sove igjen. Men i de senere år var det blitt sjeldnere og sjeldnere. Hva skulle nu dette bety, at i kveld, som han satt der og tenkte på alt annet, denne gamle, lengst forglemte hendelse skulle komme frem og velte seg over ham som et mareritt. Var det Vårherre, som ville minne ham om hans forgagne synd og la ham forstå, at han ikke hadde glemt den? Var det derfor, han var efter ham med motgang og leielser på alle opptenkelige tanker?

Styr unna viss du vil ha ein happy ending.

Styr unna viss du vil ha ein happy noko.

Eg «hatar» ikkje Skram på grunn av kvaliteten eller innhaldet, men fordi dette er determinisme på sitt aller verste, og undergangen til Sjur Gabriel og Oline er uunngåeleg. Dette er andre gong eg les Sjur Gabriel, og det var berre fordi eg skulle forelesa om ho. Første gong eg las ho var då eg var student. Det var eit hardt semester, og då eg såg morgonsola stå opp over eit halvferdig eksamensoppgåve var det lett å spekulera litt i kvifor og korleis ting kan gå åt skogen, og her syt Amalie Skram for eit rikeleg refleksjonsgrunnlag. Tanken om å førelesa om boka åtte år seinare var mildt sagt latterleg. Eg har framleis ikkje tilgitt Skram for den tunge eksamenstida i 2011, men eg kan no justera meg til å seie at det er eit interessant prosjekt. Spesielt godt likar eg korleis Skram brukar språket til karakterane. Det kunne eg sagt mykje om (og det har eg og – you should have been there!), men dette innlegget har blitt langt nok. 

Konklusjon: Give Skram a chance. Forteljaren går inn som ein nøytral observatør, men skildringane er levande og handlinga rystande. 

… Eg har forresten kjøpt dei andre tre bøkene, så eg er på god veg til å tilgi henne.