Month: februar 2019

Tre norske røyndomar

Eg er ikkje samd i at nynorsk er så mykje vakrare enn bokmål.

Først av alt er det eit bruksspråk. Til oppgåver, dikt og handlelister. Likevel: Når du skriv eit minoritetsspråk (skjønt, så lite er det ikkje- med 12,25% har det over 600 000 brukarar. I språksamanheng er det eit enormt tal!), får du gjerne meir eigarskap til det enn dei som held seg til bokmål (stakkar). Den eigarskapen inneber rom for aktive ordval og ettertanke. Det er fleire ord eg nyttar i nynorsk som eg ikkje nyttar i tale (men færre enn i det såkalla «bokmålet»). To slike: «løyndom» og «røyndom». Ofte tenker eg på kor lite som skil dei to frå kvarandre. Det er berre ein einaste konsonant som skil «hemmelegheita» frå «verkelegheita».

I serien Norsk røyndom har Samlaget sleppe til sju ulike personar som gir sju ulike røyster til den kollektive norske røyndomen. Eg fekk tre eksemplar (på førespurnad) og lot meg fascinera av denne fragmentariske heilskapen – eit oksymoron.

I serien «Norsk røyndom» har Samlaget sleppe til sju ulike røyster. Sju ulike gir røyster til den kollektive norske røyndomen. Eg fekk tre eksemplar (på førespurnad), og lot meg fascinera av denne fragmentariske heilskapen – eit oksymoron. Essaya handlar om matmakt, om funksjonshemming, om rasisme, om identitet, tru og tilhøyrsle. Til saman utgjer dette ein del av den norske røynda.

Du som er i himmelen

Dottera til Vårt land-journalist Alf Kjetil Walgermo rakk aldri å leva utanfor mors liv. Det lettaste hadde vore viss det ikkje hadde vore ein Gud som kunne la dette skje. Walgermo skriv om den truskrisa han hamna i etter at Tomine døydde, berre dagar før termin. Denne gret eg av. Prøv å ikkje verta overvelda av kjensler når storesøster Sunniva insisterer på at Tomine skal få eit Hello Kitty-plaster med i grava, for Tomine skal aldri ha det vondt meir. Essayet er ei sterk bearbeiding av alle kjenslene Walgermo jobbar med når han tenker på dei to i himmelen; Tomine og Gud.  

Klyngar eg meg til falske forhåpningar, i desperasjon? Eg klyngar meg så visst til håpet. Eg ønskjer å tru, det er ein nåde, men også eit val. Men trur eg inst inne at det eg trur på, er falskt? Nei, eg gjer ikkje det. Eg trur at livet er sterkare enn døden. Eg trur at lyset er sterkare enn mørket. Det er ein radikal tanke. Men noko anna kjennest meiningslaust.

Brev til Noreg

Mona Ibrahim Ahmed kom til Noreg som sekstenåring. Ho lærte fort at ho burde kunna norsk, slik at tolkar og rådgjevarar ikkje kunne ta avgjersler over hovudet på henne. Ho engasjerer seg i Fargespill. Ho jobbar som miljøterapeut. Ho balanserer mellom det norske og det somaliske. Det kostar henne familietryggleiken. I 2018 får ho endeleg avslag på søknaden om statsborgarskap. Andre får innvilga søknaden, andre som gjer langt mindre for det norske samfunnet enn ho gjer. Ho skriv eit brev til Noreg. Ikkje staten Noreg, men folket.

 Eg er rasande på Noreg.
                Eg er takksam overfor Noreg for alt eg har fått.
                Landet er blitt ein del av meg og kjem alltid til å vere det.
                Eg kom for å bli, alle val eg har tatt, har eg tatt fordi dette var min siste stopp på vegen.

Homoflokar

Eg er hekta på Lovleg. Denne veka sto «folk har liksom gløymt at det går an å vera bi»-Gunhild foran foreldra og ropte «kven faen er det som vil bli TOLERERT?». Då tenkte eg på Fridtun sitt essay, som dreier seg om å vera homofil i eit heteronormativt samfunn. Ho utforskar den norske homotoleransen, som er velmeinande, men bygga på forestillinga om at dei homofile, dei er nokon andre. Ho syner korleis denne andregjeringa kjem til syne. Som lingvist og skribent tek ho utgangspunkt i både språklege og historiske kjelder, men framfor alt seg sjølv.  

Når homolivet jamleg blir framstilt som tungt og ulukkeleg, som eit einsamt elende med sjølvmordet som sannsynleg utgang, er det ikkje rart at mange klyngjer seg lengst mogleg til håpet om eit heteroliv. Når ikkje det monar, står kategorien bifil for tur. Han vert ei livbøye du kan halda deg fast i medan du forsonar deg med at du berre vert dregen mot personar av same kjønn, og at du såleis oppfyller krava til den skrekkelege kategorien homofil. Denne tankegangen føreset at homoseksualitet er skeivare enn biseksualitet: at biseksualitet berre er «litt skeivt», medan homoseksualitet er «heilt skeivt», og at det å vera bi dimed er ein lettare lagnad enn å vera homo. Som femtenåring tenkte eg akkurat slik. Tidleg i november 2002, samstundes som me arbeidde med «Frå ung til voksen»-prosjektet, skreiv eg i dagboka mi: «Mange andre jenter er også søte, men jeg er da ikke lesbisk! Maks bifil…»

 Religion, seksualitet og politikk. Den heilage treeininga i boksen «ting me ikkje snakkar om i Noreg». Samlaget har gjort løyndom til røyndom, og det er eg glad for. Vel verdt lesinga!

Om Gengangere og andre spøkelse

Det har vore stilt her, men det betyr ikkje at eg ikkje har lese. Noko av rein lyst, men ein del i jobbsamanheng, slik som dette stykket. Eg har ikkje hatt lyst til å skriva om dei før etter forelesingane. 

Gengangere er eit samtidsdrama frå 1881. Eit par stikkord før du sovnar: Incest, utruskap, dobbeltmoral, ein brennande barneheim. Vaken no? Godt. Ibsen er ikkje keisam!

I den første akta møter me Helene Alving, lukkeleg over at sonen Osvald har kome tilbake frå Paris, men Osvald er trøytt. Etter kvart viser det seg at han har fått ein sjukdom som har gått til hjernen. Ordet syfilis vert aldri nemnt, men det er brei semje om at det er nettopp dette Osvald har fått. Ein kjønnssjukdom som han kan ha pådratt seg sjølv gjennom det utsvevande kunstnarlivet eller som arv, sjølv om mora har jobba hardt for at Osvald ikkje skal arva eit øre etter far sin.

PASTOR MANDERS. Da Osvald kom der i døren med pipen i munnen, var det som jeg så hans far lyslevende.
OSVALD. Nei virkelig?
FRU ALVING. Ah, hvor kan De dog si det! Osvald slekter jo meg på.
PASTOR MANDERS. Ja; men der er et drag ved munnvikene, noe ved lebene som minner så grangivelig om Alving – iallfall nu han røker.
FRU ALVING. Aldeles ikke. Osvald har snarere noe prestelig ved munnen, synes jeg.

Osvald har høge tankar om far sin, men fru Alving veit noko anna. Ho kjenner til utruskap, eller kanskje overgrep, til fyll og rør. Ein gong forlot ho han, men etter overtaling frå pastoren, Manders, kom ho tilbake for å leva eit dydig liv saman med mannen ho ekta. Ho flyktar aldri frå fortida, og let difor fortida innhente både ho og Osvald.

Når ein høyrer namnet «Ibsen» går mange sine tankar umiddelbart til kostymedrama med størkna replikkar og ditto innhald. Då passar det seg å minna om at for eksempel det å driva dotter si ut i prostitusjon ikkje er heilt kosher i dag heller. Det er ei vanleg misforståing at Ibsen er så frykteleg gamaldags, sikkert litt fordi dei fleste stiftar og avsluttar kjennskapen med dramatikaren rett før planlegginga av russetida verkeleg tek fart. Gengangere er eit eksplosivt stykke, både når det kjem til dei strukturane som kjem fram – er dei ikkje gyldige i dag og? – og på det reint kjenslemessige nivået.

 I Gengangere tek Ibsen for seg friske tema som mellom anna arvesynd, laus seksualmoral og borgarleg dobbelmoral. I etterordet til denne utgåva skriv Tore Rem at dette var dåtidas sataniske vers. Han viser til ei veldig artig omtale, der Henrik Jæger meiner at stykket er patologisk og skriv at ein like godt kunne ha opna «Rigshospitalet mod en passende entré». Han vert skulda for å skildra all livets elende «berre fordi», stykket hadde ikkje nokon moralsk effekt eller verknad, og difor ingen funksjon utanom å visa det groteske og umoralske. I eit forsvar skriv Amalie Skram seinare at det ikkje er han som har skapa dette elendet, han berre viser det fram. Det lønner seg sjeldan å vera forut for si tid, sjølv ikkje for Ibsen, og stykket kosta han djupt. Det er kanskje vanskeleg å førestilla seg nøyaktig kor provoserande («patologisk») stykket var, men det er ikkje vanskeleg å bli gripen av dei stengsla dei fem ulike karakterane er fanga i. 

Mange meiner at medan Et dukkehjem viser ei som bryt ut av eit ulukkeleg ekteskap, viser Gengangere korleis det kan gå når ho vel å bli. Det tykkjer eg er interessant. Nora Helmer sin fridom var (og er i mange land) svært provoserande, men når Ibsen utforskar følgene av å ta eit anna val ser ein at konsekvensane av dette er mykje verre. Fru Alving prøver å flykta frå ekteskapet, men vert overtydd til å venda tilbake av moralens vaktar, pastor Manders. Når pliktkjensla til Helene Alving får henne til å bli verande, som ei god hustru, lar ho alt halda fram som før. Ingenting av det som foregår kan bli endra på, for ingen vedkjenner at noko er gale. Dei gamle spøkelsa, overtrua, handlingane, fedrene sine synder som «hjemsøker børnene». Ved å sjå på figurar som pastor Manders rørte Ibsen ved sjølve borgarskapet, ei innflytelsesrik gruppe som stort sett hadde fått gå i fred. Elles så kan ein berre sjå på fru Alving sitt dilemma eller Osvald si store tragedie, og la det vera det det er. Ein treng ikkje å analysera stykket for å nyta det (sjølv om det vert enno meir spanande då, helsing nerden).

Eg er glad i Ibsen. Det vil seie, eg er glad i dei realistiske samtidsdramaa og særskilt Vildanden. Peer Gynt er interessant (her kan du sjå kva eg skreiv om Fosse si attdikting), men meir interessant enn emosjonelt engasjerande. Samtidsdramaa stiller i ei anna klasse. Samtidsdramaa er framleis aktuelle og provoserande, men det er vanskeleg å sjå føre seg kor provoserande desse borgarlege dramaa faktisk varDet er mange ting å ta tak i med Gengangere, alle interessante, men dei fleste fordrar at du har lese stykket. Eg kjem difor ikkje til å gå inn på dei her, men ei utfordring viss du skal lesa det for første gong: Tittelen er ikkje tilfeldig. Det er mange formar for Gengangarar. 

Har du lese noko Ibsen av eigen, fri vilje? Er han aktuell? Er det noko å henta for dei som ikkje skal jobba med litteratur?