Month: november 2018

Ønskeglobusen

Av og til lurar eg på om eg er ein kald fisk. Eg græt nemleg sjeldan av bøker. Men denne boka, den burde koma med ei åtvaring. I dag har eg innvilga meg sjølv¹ ein sånn grådag der ein berre tek med seg dyna ut på sofaen og les. Og det passa godt, for då vart det ingen heime som kunne høyre meg snufsa meg gjennom Det magiske hjertet.

Charlotte, Roberta si bestevenninne, vart føydd med ein alvorleg hjartefeil. Ho vert dårlegare og dårlegare, heilt til det berre er eit nytt hjarte som kan redda henne. Men kor kan ein få tak i eit slikt hjarte? Roberta er rådlaus heilt til morfar Horatio, som har vore sjømann og sett litt av kvart, tek henne med på auksjon. Der ser dei ein rar, gamal globus. Morfar Horatio seier at den er magisk. Viss du tenner lyset i globusen vil lysstrålen få sitt eige liv. Du må få tak i jord eller vatn frå alle dei fem landa stråla skin på: Israel, Japan, Tadsjikistan, Brasil og Antarktis. For dei er begge sinte på og redde for døden:

ROBERTA OG CHARLOTTES DØDSLISTE
Hvorfor døden er så grusom

Fordi den varer så lenge.
Fordi man kanskje blir glemt etterpå.
Fordi foreldrene våre – og mange andre – blir kjempetriste.
Fordi det kanskje er vondt å dø.
Fordi man ikke vet hva som skjer etterpå.
Fordi døden kan komme når som helst.

For hundre år sidan las eg ei bok eg aldri har gløymt. Landet der tiden var borte er ei fantastisk forteljing om Lise. Bestevenninna har akkurat døydd, og Lise er sint. Ho vil ikkje verta vaksen. Ho vil ikkje at verda skal gå vidare. Når ho hoppar frå eit epletre, vert ho i staden henta av ein gribb. Han tek henne med til eit land der tida nullstillar seg sjølv kvart år. Tida går ikkje vidare. Ingen vert vaksne. Då eg las om Det magiske hjertet tenkte eg at boka måtte likna på Klaus Hagerup sin roman. At det skulle handla om død, frykt, sorg, magi.

Eg trur det var ordet “magisk” som fekk meg til å gå ut frå ein heil del ting: Dette skulle handla om parallelle verder og magiske redningsoppdrag. Slik er det å vera ein dum vaksen (eg meiner ikkje at eg er dummare enn andre vaksne, men at av og til er me vaksne ganske dumme). Roberta skal ynske seg at Charlotte skal få feira nittiårsdagen sin. Ho må finna ut korleis ein skal få tak i nokon som kan ta med seg vatn heilt frå Antarktis og Tadjukistan, medan Charlotte vert dårlegare og dårlegare. Eg venta på at gribben skulle koma og ta Roberta med på eit magisk eventyr der alt ordna seg, men det er ein annan magi som verkar i denne boka.

Det er eit par bøker frå barndomen som eg ikkje gløymer. Klaus Hagerup og Jostein Gaarder står bak dei fleste av dei. Eg har lese eit par av kriminalromanane til Kristina Ohlsson (det held med den fyrste, dei andre vert dårlegare og dårlegare), men denne sjangeren kler henne langt betre. Ho skriv tydeleg om store kjensler, og ikkje minst skriv ho til ei målgruppe ho kjenner og respekterer. Eg trur at denne kan vera ei sånn bok for nokon som Landet der tiden var borte er for meg. Dette er ei sånn ordentleg god bok. Den kan vera ekstra god for born og yngre ungdom som må takle sjukdom og frykt, men det er ei spanande historie som vil passa til alle. Vil Roberta få ordna alt i tide?

Og for vaksne kan det vera alt dette. Men sørg for at du er heime åleine først.

Leseeks.

¹Ikkje jobbskulk altså, eg arbeider deltid.

Presens Maskin

Det er 1998. Under ein kvit syrin sit Anna og les dikt. Laura på to og eit halvt år prøver å koma seg fram på trehjulssykkel. Anna skal lesa om trädgårdar, men les feil. Når ho i staden les tärdgård vert det skapa eit parallelt univers der tärdgården finst. Og Laura, ho finst berre i det universet. Anna får ei merkeleg kjensle av at det er noko som manglar, ho må ringe mora for å høyre om ho eigentleg har eit barn, ho trur at ho har hatt eit slag. Laura er borte, men veks opp i sitt univers. Dei har slutta å eksistera for kvarandre. Noko kjem til syne som i eit déja vu, eller i ei kjensle av at noko er gløymd.

Anna er interessert i det abstrakte elementet i språket. Ho skriv om grammatikk i si ytste meining, på det punktet grammatikk handlar meir om filosofi enn grammatiske eigenskapar.

I lingvistikken er det to ytterkantar:

  1. Tanken skapar språket. Vidare: Språket er eit uttrykk for dei tankane me instinktivt har, men ikkje får realisert gjennom ytringar før språket lekamleggjer tanken.
    2. Språket skapar tanken. Vidare: Ein kan ikkje tenka dei tankane ein ikkje har eit språk for å tenka, altså oppstår tanken når språket kjem til. Dette kan ein forstå slik at sjølve verda vert til fordi språket synleggjer ho for oss.

Hovud har eksplodert av mindre.

I alle fall. Utan at Anna veit det sjølv har feillesinga hennar utløyst to verder og to presens. Øyehaug skriv om korleis mor og dotter nesten kryssar kvarandre: minnet om ein blom, eit pianostykke. Den eine veit ikkje at ho manglar ei mor, den andre veit ikkje at ho manglar ei dotter.

(…) her har eg vore før, kjenner ho, og det ho opplever, er som vi alle forstår eit déja vu, det er som om ho er seg sjølv og ein annan person samtidig, ho har vore akkurat her. Og det har ho jo. Ho berre veit det ikkje. Her budde ho til ho var to og eit halvt år, med Bård og Anna, i eit anna univers, heilt til Anna ein lagnadstung dag altså las feil ordet ”trädgård” i ei diktsamling, og ein ”tärdgård” slukte Laura ute i hagen, og i tillegg medvitet om henne, samstundes som tärdgården med Laura i lukka Anna ute, og dei to versjonane av universet har oppstått, og Laura heldt fra med å bu i leiligheita i nokre månadar, med berre Bård, til Sara kom og dei flytta saman til Sandviken, men ingenting av dette hugsar Laura, ho står berre her og føler at ho opplever eit déja vu, ho har stått på akkurat denne flekken, ho har sett over til akkurat den butikken, og ho har ikkje sett plastposane på kjøkkenbenken som går langs vindauget og vender ut mot butikken, men ho kjenner rørsla i hendene, hjartet hennar bankar, ho ser ut vindauget i det andre vesle rommet som stova er laga av, ho ensar at Karl Peter og meklaren står borte i eit hjørne og peikar på noko, men først og fremst ser ho den kvite syrinen som veks utanfor balkongdøra og blømer kvitlysande. Ho veit brått intenst at ho kjenner den syrinen. Dette er ein syrin ho har sett vaie utanfor eit vindauge før, det er den same syrinen, ho veit alt her. Dette er syrinen.

Øyehaug gir oss fleire populærvitskapelege eksempel for å illustrere eit vanskeleg utgangspunkt. Desse skal eg ikkje dela med dykk. Sidan boka for meg er litt av ei gåte, vil eg ikkje gje dykk svara før de har lese ho sjølv. For det tykkjer eg at de skal.

Nokon vil nemleg at alt dette skal verta fortalt. Forteljaren skriv om korleis Anna og Laura sine liv går vidare utan at dei veit at dei nokon gong har kjent kvarandre. I håp om at dei i ei fjern tid skal verta funne, legg ho papira i ei myr. Etterkvart som ho vert synlegare, vert ho òg meir desperat.

Eller vent! Om vi grip fast om kantane på kapittelet (som er skålforma), bøyer oss fram og kikar ned i det, får vi auge på noko som lir fram og tilbake der nede, som om det dinglar i enden av ein tråd. Det er rundt som ein curlingstein, og det blenker, det liknar (synest vi) fullstendig på tyngdekraftspendelen i blank bronse som heng i Griffith Observatory i Los Angeles, som roterer sakte fram og tilbake og viser at jorda aldri står stille, som om han pendla med lukka sitt skin og sorga si tyngde, som ei klokke.

Ho er allvitande, men er ho truverdig? Denne galskapen (det er er ikkje det same som at det ikkje er sant) er noko av det som fascinerer meg mest med denne romanen. Forteljaren mistar gripet om både forteljinga og røynda, og det er noko ho så gjerne vil at vi skal få med oss. Eg har mine tankar om kva ho ventar på, men på grunn av nemnde gåte skal eg ikkje spekulera for mykje her. Eg trur at eg set romanen i eit meir komplisert lys enn det ho fortener. Språket til Øyehaug gjer det forståeleg, og ho gir ein del populærvitskaplege eksempel for å illustrera det ho meiner har skjedd idet dei to parallelle universa kom til. Det er ei interessant utforsking av korleis språket formar verda, gitt at språket eig et slikt potensial. Det er i tillegg ei god fortelling som klarar seg godt på eit tolkingsfritt plan.

Snaplioteket har opna!

Åtte norske bokdamer prøver seg på eit nytt medium.

Søndagsutdrag: Forvandlinga og andre forteljingar

Skald forlag gir ut nye omsettingar av gamle klassikarar. Ein skal ikkje døma boka etter osv, men nokon har faktisk gjort dette. Bokserien vann gull i Årets vakreste bøker 2018. Legg til at omsettingane er til nynorsk, så skjønar du kvifor eg er begeistra. Viss nokon har tenkt å gje meg julegåver kan eg sei at eg har Frankenstein og Forvandlinga i hylla, og så kan de gjera som de vil med den informasjonen.

Utdraget er frå novella Forvandlinga:

Då Gregor Samsa vakna i senga si ein  morgon av urolege draumar var han forvandla til eit kryp. Han låg på den panservorne harde ryggen sin og såg, når han lyfte litt på hovudet, den kvelvde brune buken sin delt opp i stive bogeforma valkar til ei høgd sengeteppet var ved å glida ned av og berre såvidt klarte å verta liggjande på. Dei mange små beina hans, ynkeleg tynne jamførde med omfanget hans elles, flimra hjelpelaust framfor augo hans.

I antologien kan du og lesa Dommen, Ein landsens lækjar, Framfor lova og Ein draum. Sjølv har eg berre lese Prosessen, og det er mange år sidan. Eg har litt låg toleranse for det absurde, så novelleformatet er ei passe dosering for meg – jf. Petersburgnoveller.

 

Du finn fleire smakebitar hjå Astrid Terese. 

 

Nøkkeroser: Hovudet over vatnet

Nøkkeroser er forførande vakre, men under vassflata har dei lange røter som kan kveile seg rundt deg, slik at du aldri meir får hovudet over vatnet. Eg-et i Nøkkerosene vaklar mellom sjuk og frisk. Ho har flytta heim til foreldra sine for å avlasta søstera, si næraste pårørande, etter lang tids psykisk sjukdom. Romanen – viss det er ein roman – er ei samling med korte observasjonar og tankerekker. Det er ubehageleg å ta del i eg-ets fragmentariske tankekøyr, der ho distansert kjem med lause og springande assosiasjonar til ei verd ho ikkje ser på seg sjølv som ein del av. Ho tenker på litteratur, familieliv, kvardagsliv, deltidsjobben på sjukeheimen, andre verdskrig, mora si jakt etter brunsniglar. Du vert trekt inn i eit sinn som strevar med å halde seg sjølv samla.

Jeg har fortsatt mistro til språket mitt. Jeg tror ikke det virker som det skal lenger. Jeg er ganske sikker på at språket mitt skjuler seg. Et passivt språk som heller går i dekning enn å konfrontere virkeligheten som stadig kaller på det. Men det å gå i dekning er ikke nødvendigvis det samme som å lyve. Og det er ikke sikkert at man går i dekning fordi man lyver. Jeg ser for meg et språk som vender ryggen til for å beskytte seg, men også for å vise motstand mot noe som alltid er større og mektigere; hva det er, vet jeg ikke sikkert.

Språket virker ikke som det skal lenger. Dei korte kapitla, ofte berre eit avsnitt, er som tankekøyr, der eg renn over av sjølvforakt. Den manglande sjølvkontrollen og den runde kroppen og leitinga etter den avskyen folk er nøydde til å kjenna når dei ser på henne.

Og når me er inne på det med språk: Dei korte kapitla i Nøkkerosene er tynga av meining, og om ein skal leite etter veikskapar kan ein finne det her. Det er ingenting veikt med språket, men det kan bli litt mykje av det gode. Det fortetta språket er dessutan i overkant repeterande. Dette er eit stilistisk val, og mine tankar om dette handlar nok meir om smak og behag enn litterær kvalitet. Forfattaren sin bakgrunn som lyrikar er godt synleg, og det er lite trulig at ho har hatt stilistiske uhell. Somme gonger overskygger den språklege kvaliteten innhaldet. Språket og oppbygginga er altså ikkje for alle, men Guddal opnar eit vindu inn til eit gjenkjenneleg rom:

Det er ingen i hodet mitt som tenker, ingen andre enn meg. Lyden av moren min som romsterer i etasjen over – kanskje stryker hun fortsatt tøy, eller hun pakker de siste tingene før avreisen i morgen tidlig, eller hun gjør seg klar for å gå til sengs – bekrefter dette. Noe skraper mot gulvet, en stol flyttes på, en koffert settes ned; disse små intervensjonene fra en ytre virkelighet avbryter tankene mine nede i kjelleren slik at de penses over på nye spor. Hjernen er som et tomt godstog lenket til rustne jernbaneskinner, andpustent arbeider det seg gjennom natta; her fraktes ingenting annet enn spøkelser.

Det er vanskeleg å lesa om eit så lukka sinn. Eg framstår som ein statisk person, og ho tek avstand til den plassen ho tek i verda. Du (eg) føler ikkje omsorg for eg-et, og det er frustrerande. Ho lengtar etter å forflytte seg reint fysisk. Kanskje er det håp, kanskje vil godstoget stoppa. Eg håper det. Kort bok, god lesing.

Sjå gjerne innom Beathe og Eli. Det er interessant at tre personar har lagt merke til så ulike ting i ei så lita bok. Eg trur det er oppbygginga, som eg var kritisk til for få avsnitt sidan, som gjer dette mogleg.