Month: oktober 2018

Utdrag: Vegetarianeren

Av og til bruker eg god tid når eg vel bøker. Eg veg ulike faktorar mot kvarandre. Interesse, timing, kvalitetar. Andre gonger er grunnlaget enklare: får boka plass i veska mi? Dette er ei slik bok. Eg fekk boka frå forlaget. Det er grunn til å vera skeptisk når ein vel ei bok ut frå det fysiske formatet, men der og då vart det slik. Plutseleg sat eg på bussen i turkis jakke, med gul sekk, gult skjerf og gul bok. Eg likte det eg las.

Kona, som ifølgje mannen sin har middelmådigheit som framste eigenskap, har eit grotesk mareritt som gjer at ho vert vegetarianar. Det er tydeleg vanskeleg å takla at ho har fått eit personlegdomstrekk. Så langt/så kort er det engasjerande å lesa om ein vanskeleg situasjon frå synsvinkelen til ein så sjåvinistisk og usympatisk mann:

Før hun ble vegetarianer, hadde jeg aldri tenkt på min kone som bemerkelsesverdig. Første gangen vi møtte hverandre, syntes jeg ikke hun var tiltrekkende engang, for å være helt ærlig. Hun var hverken høy eller lav, håret var klippet i en bob som var hverken kort eller lang, hun hadde tørr og gulaktig hud, svakt utstående kinnben, og hun gikk i fargeløse klær som om hun var redd for å skille seg ut. I et par helt enkle, svarte sko kom hun gående mot bordet der jeg satt og ventet. Skrittene var hverken hurtige eller langsomme, bestemte eller nølende.

Jeg giftet meg med henne fordi, på samme måte som jeg ikke følte noen nevneverdig tiltrekning til henne, jeg heller ikke kunne se noen nevneverdige mangler. Jeg oppdaget ingen livlige, vittige eller kultiverte sider ved henne, og den lunkne personligheten hennes gjorde meg bekvem. JEg behøvde ikke å anstrange meg og late som om jeg var belest for å kunne kapre hjertet hennes, hun gjorde ikke noe stort nummer utav det hvis jeg kom for sent til en avtale, og det var ingen grunn til å sammenligne meg selv med menn i moteblader og føle meg utilstrekkelig.

Vegetarianeren, Han Kang (2018).

Du kan lesa fleire smakebitar her. 

Berøring

Det har vore eit produktivt år for psykolog Peder Kjøs. Han har fleire sendingar og publikasjonar på samvitet: Podcasten Hos Peder (bra!), sesong 2 av Jeg mot meg (FANTASTISK!!!), og no boka Berøring. Sjølv om han aldri har handsama kropp og sjel som to forskjellige einingar, går han no ordentlig inn i dei ulike sidene ved ved å føle.

Når me rører ved oss sjølv og ved kvarandre er det fleire årsakar og verknadar. Me regulerer og formidler inn- og uttrykk. Med berøring kan me visa kjærleik og sinne. Ved å ikkje ta på noko(n), kan me visa respekt og avsky. Dette krevar tolking, men kan me eigentleg vera sikre på at tolkingane er riktige?

Kjøs kriv om eit interessant eksperiment, der testpersonar vart skilde av eit forheng. Dei skulle formidla ulike kjensler (sinne, kjærleik, sjalusi…) ved å stryka den andre på armen. Merkverdig ofte tippa testpersonen rett. Den onde ridder Kato (Mio, min Mio) har eit hjarte av stein og ei klo av jern. Når han skjønar at slaget er tapt, ber han Mio om å stikka sverdet djupt inn i det hjartet han har levd med så lenge. Han gjort inn- og utsida urørleg, og det er ikkje lenger til å halda ut.

I berøringane ligg ikkje berre potensialet til å formidla, men til å forandra. Og slik har det vore heilt frå starten av:

Seks uker etter unnfangelsen, da du var halvannen centimeter lang og veide ett gram, begynte sansecellene i huden din å registrere inntrykk. Den første hjerneaktiviteten, og dermed de første erfaringene dine, var behandlingen av disse sansningene fra kroppens yttergrense. Hjertet hadde slått i tre uker. Hendene og anlegg til øyne og øre begynner å ta form. Nå begynner du å merke en skillelinje mellom deg selv og resten av verden. Fra da av har du en utside og en innside.

Følesansen er den første me utviklar, og det er grunnlaget for alle erfaringane våre. Det er denne sansen som gjer at me saman med mor kan regulera temperatur og hormonar til eit ideelt nivå. Premature barn skil ut færre stresshormon når dei får ligge hud mot hud. Kenguruomsorg vert nytta som eit medisinsk tiltak. Forfattaren er på sitt beste når han undrande set medisinske fakta opp mot eigne erfaringar. Følelsansen hjelper oss til å verta ein virkande del av noko anna enn oss sjølv. Gjennom vitskapelege eksempel, kulturelle referanser og eigne observasjonar skapar Kjøs eit rom for undring.

Den første delen handlar om dei formande berøringane, og for meg var dette heilt klart mest interessant å lesa om korleis berøringa er eit heilt grunnleggande trekk ved den menneskelege utviklinga. Det er noko poetisk over dette. Han undersøker sjølvsagt fleire sider: seksuelle lyster (ikkje overraskande mykje Freud, som eg personleg tykkjer er litt snork), korleis psykologen stiller seg til berøring i ein terapeutisk situasjon, tortur, religion, og til slutt tabuet og trongen ved å røra ved dei døde. Sirkelen er slutta. Han vekslar mellom det personlege og det akademiske, og språket kan vera litt vaklande når han skiftar fot. Teksten er altså noko ujamn som tekst, men jamt over god lesing. Boka er såpass vellukka at det hadde vore fint om tittelen på omslaget på var større enn namnet på forfattaren, men det har han neppe bestemt sjølv.

 

Statleg abort: Tre vegar til havet

Eit kvinneliv er først hysterisk å passe på at ein ikkje blir gravid, og så enda meir hysterisk prøve å bli det.

Tre vegar til havet er ei forteljing på tre plan. ”Ho” (Kroppen), ”kvinna” (Staten) og ”eg” (Eksilet) er i ulike fasar av sorga over ein avslått adopsjonssøknad. Det er tre vegar til havet, og det er tre fasar i livet som alle fortel om den tapte kampen, ”denne endelege, statlege aborten”.

I denne eine fasa, ”Kroppen”, har forfattaren henta frå eigne erfaringar. Ho og mannen fekk òg avslag på adopsjonssøknad på grunn av for høg alder. I romanen var avslaget ei skjønnsmessig vurdering. Paret tek difor saka vidare til retten. På dette planet får me innsyn i breva Kroppen får frå Bufetat. Dette er autentiske dokument frå forfattaren si sak. Det openbart personlege og private vert gjort om til ein klinisk rettsprosess. Byråkratiet står i vegen for potensialet til glede. Kontrasten mellom Kroppen sitt faktiske problem og det påfølgjande problemet (byråkratiet) er interessant. Ho vil. Ho er eit tomt skal. All sorg og potensial for glede vert lagt i kampen mot den etaten som står i vegen for løysninga. Det er ikkje ein kamp mellom Kroppen og kroppen, men mellom Kroppen og byråkratiet. 

Ho vert redusert til ein kropp:

For eit drama det er i grunnen, å lev i ein kvinnekropp. Syklusane køyrer karusell med henne, hormonane herjar med kjenslene hennar, smertene innhentar henne kvar månad, tvinger henne ned i kne. Men det store dramaet litt i om ho er fruktbar eller ikkje, og viss ho er det, om ho kan eller vil gjera noko med det.

Deretter møter me Staten. Ho går målbevisst fram med ein død katt i trillekofferten. Ho vil ikkje akkurat straffe den dresskledde mannen, men uroe han. Ho legg ein død katt på trammen. Ho flyttar på småting. Ho vil at han skal merka at noko ikkje stemmer. Ho er ikkje ute etter straff, men ho vil ha hemn. Bildøen let henne oppsøka denne. Når Staten tek oslotrikken til eit hus ho ikkje burde ha nøkkel til, undersøker forfattaren skadepotensialet. Det er fengslande lesing som nærmar seg thrilleren. Eg skal difor ikkje avsløra så mykje meir, men heller gå vidare til det siste planet:

Eksilet er skrive i presens. Når Staten  vert introdusert er det med “Det var ikkje eg”. Eksilet er “eg”. Eksilet har flytta vekk frå trikkar og rettssalar, og har pålagt seg sjølv eit liv langs jærkysten ein stad. Ho jobbar med å registrera villfuglar. Det er eit stilt liv som tek føre seg det som skjer her og no. Ho observerer det som skjer med dei andre frivillige, men involverer seg ikkje. Ho prøvar å fortrenga tankane på for- og framtid. Framtida er for vond, og på same måte som ho har påtvunge seg sjølv eit frivillig eksil trur eg at ho straffar seg sjølv med å avslysa framtidsplanar. Mest av alt vil ho sei nei. Plutseleg seier ho ja.

Den stramt komponerte romanen har ei finurleg oppbbygging med stadig aukande intensitet. Du kan ikkje ikkje bli engasjert i ei kvinne som lar sorga over at livet ikkje vart som det skulle ta overhånd. Me har alle impulsar me ikkje følger, og det er frigjerande å sjå at nokon ikkje lar seg sensurere av normar. Når sorga vert stor nok kastar ho samfunnet sine reglar for at etaten skal bli straffa slik han fortener. I dette tilfellet er etaten, staten, ein mann i dress. På dette planet vert kvinna berre  omtala som “ho”. Slik får forfattaren òg markert ein avstand til sitt eige liv, for her let ho galskapen ta over. Kor langt kan du gå?

Det er så mykje meir eg har lyst til å kommentere, men med tanke på boka si utvikling trur at det er best at eg lar vera. Tre av desse tinga: Bruk av pronomen. Havet. Fuglane.

 

Brit Bildøen, 2018. Tre vegar til havet. 
Du kan høyre eit intervju med forfattaren på NRK Bok.

Om du har nog med egna bekymmer, så LÄS INTE dette brev, det är minst sagt ointressant og slarvigt.

Brevene dine legger jeg under madrassen. En brevveksling 1971-2002. Astrid Lindgren og Sara Schwardt (red. Lena Törnquist).

Orda kjem frå Sara Ljungcrantz, og er starten på eit av dei mange breva ho sende Astrid Lindgren. Sara skriv med sterke kjensler og eit litt hardt blikk på livet. Likevel startar ho gjerne breva sine slik – les dei viss du har tid. Svar viss du har tid. Du treng ikkje å svare viss det ikkje passar. Sjølv om det kan gå lang tid mellom breva, svarer Astrid alltid. Med sympati og oppfordringar om at Sara skal fortsetta å skriva.

Dette er ikkje like mykje ei bok om Astrid Lindgren som det er om Saara Ljungcrantz. Dei to er jambyrdige, men det er Sara eg får mest omsorg for. Kanskje fordi det er så tydeleg at ho treng det. Lindgren er ei trygg, vaksen dame. Sara er (snart) tenåring og har ein dynamisk personlegdom som mognast i ekspressfart. Ho vaklar mellom det bråvaksne og det barnlege. På konvolutten på biletet over har Sara skrive at det inneheld “endast skräp”. Sikkert sånn at ingen andre skal kunne seie det. For Sara er tøff, men ho er og veldig lita. Ho er kompromisslaus, men usikker. Sjølv om brevvekslinga er sporadisk, får eg inntrykk av at Lindgren i store periodar av livet er Sara sitt anker.

I etterordet skriv Sara (no Schwardt) at det mest rettsame var om Sara (13) fekk kome til orde, uredigert. Breva står difor i si originale, usensurerte form. Omsettaren har prøvd å ta vare på ortografien i breva, med feil, understrekingar, overstrykingar, verslar og til og med eit par krusedullar. Teiknsetting, ordval og utsmykking visar oss balansen eller disharmonien i Sara sitt kjensleliv der og då. Det vert lett å sjå kvifor Astrid Lindgren fekk så stor omsorg for “Sara mi Sara” (høyres det kjent ut?).

Det kan gå lenge mellom kvart brev, men av og til får Sara noko ho må fortelje. Det er ikkje alle hendingar det er like lett å leva med, og det kan vera veldig brutal lesing. Det er tydeleg at Lindgren kjenner seg nær barnet som har det så vanskeleg både heime og ute. Ho møter Sara med respekt:

Jeg forstår at du hører til dem som kan ha det vanskelig, nettopp fordi du er intellektuelt utrustet og har følsomme nerver – det er alltid slike ungdommer som tar til seg og s e r hvor mye trist og vanvittig det er her i verden. De som er tvers igjennom stabile og stort sett tenker på å la tiden gå så behagelig som mulig, de behøver aldri å havne på noen ungdomspsykiatrisk klinikk – for meg er det et vitnesbyrd om at du er et følsomt menneske og ikke noe annet, jeg tror virkelig ikke at det på den aller minste måte betyr at du har vært på mentalsykehus eller er mentalt syk. Akk akk akk, jeg tror vi snart alle kunne trenge å få komme på en psykiatrisk klinikk, bare det ville være hjelp å få. Kanskje det hjalp deg litt, jeg håper det.

Lindgren fokuserer på den emosjonelle styrken i Sara, og slik omset ho verda for ei jente som kjende seg veldig einsam. Det er eit privilegium å få sjå korleis forandringane i Sara sitt liv kjem til syne både direkte og språkleg. Ylva Eggehorn skriv at “Man leser ikke bare denne boken. Den skjer, den er en hendelse”. Det er ei effektiv og treffande oppsummering av ei sterk, lita bok om to fortrulege menneske som lev tett på kvarandre utan å møtast.

Søndagsutdrag: Petersburgnoveller

I departementet for… nei, det er best å ikke si i hvilket departement. Det finnes ikke noe mer oppfarende enn departementer, regimenter, kansellier, kort sagt alle slags grader av embetsmenn. Det er jammen blitt slik at en hvilken som helst privatperson anser en fornærmelse mot ham selv for å være en fornærmelse mot hele samfunnet. Det fortelles at det helt nylig innkom et klageskrift fra en viss politimester (jeg husker ikke i hvilken by det var), der han klart og utvetydig hevder at statsforfatningen er ved å gå i oppløsning, og at hans hellige navn blir direkte misbrukt. Som bevismateriale la han ved klagen et digert bind av et eller annet romantisk verk, der det på hver tiende side figurerer en politimester, her og der til og med helt snydens full. Altså vil vi, for å unngå alle slags ubehageligheter, heller kalle det departementet det dreier seg om her, for et departement. Altså, i et departement tjenestegjorde en embetsmannvi kan ikke akkurat si at han var en særlig bemerkelsesverdig embetsmann, han var liten av vekst, lett kopparret, lett rød i håret og så til og med lett nærsynt ut, han var begynt å bli skallet over pannen, hadde fullt av rynker på begge sider av kinnene, og en ansiktsfarge som er typisk for folk med hemoroider… Hva kan man stille opp med?

Gogol, Nikolaj ( 1842/1973). Petersburgnoveller.

 

Fleire søndagsutdrag? Sjå her. 

Trygve Skaug – Sånne dager

 

– Trygve Skaug.